(Cadn.com.vn) - Từ đời này sang đời khác, đồng bào Pa Kô phía tây tỉnh TT - Huế vẫn lưu giữ bản sắc rất riêng trong cộng đồng các dân tộc anh em trên dặm dài đất nước. Trong một lần ngược lên miền cao A – Lưới, chúng tôi tình cờ được nghe những câu chuyện dân gian ly kỳ, “mục sở thị” những sinh hoạt độc đáo của đồng bào Pa Kô.

Sự tích về nguồn gốc dân tộc Pa Kô

Trong ký ức của già làng Pa Kô đã sống qua hơn 100 mùa lúa mới là những câu chuyện được các thế hệ truyền kể về gốc tích của đồng dân tộc mình trên dải Trường Sơn, thuộc H. A Lưới, TT-Huế.

Một trong những người sưu tầm, từ nhỏ đã được nghe các già làng kể về gốc tích của dân tộc mình, ông Hồ Văn Hạnh (dân tộc Pa Kô) – Bí thư Đảng ủy xã Hồng Trung kể: “Ngày xưa, người Pa Kô làm ăn sinh sống ở một khu vực gần với biển, với ruộng đồng. Vào một năm nọ, ông trời cho lụt lội khắp nơi, nhưng nhờ thần linh mách bảo, người Pa Kô biết được thời điểm trái đất ngập nước, vạn vật sẽ chết hết. Người Pa Kô đã đục những thân cây gỗ đủ sức chứa cho một đến hai người, thả trôi trên biển cả. Trong thân cây gỗ đó, có chứa các dụng cụ, cây giống để khi nước rút, chọc khúc gỗ chui ra khai đất làm ăn. Nhưng việc làm này của người Pa Kô đã khiến ông trời tức giận nên chỉ cho một trong 2 người ở trong gốc cây được sống sót. Người được sống phải ghép với một loài vật khác mới có thể sinh con. Và con sinh ra chỉ có thể sinh toàn nam, hoặc toàn nữ. Vậy nên đến khi trưởng thành, người Pa Kô phải đi thật xa đến những dãy núi cao để tìm bạn tình. Họ gặp nhau ở một khu rừng nào thì sẽ ở lại đấy sinh con đẻ cái, lập nên làng bản... Chính vì vậy người Pa Kô mới phát triển ở rải rác khắp nơi trên đại ngàn Trường Sơn như ngày hôm nay.

Già Quỳnh Át hơn 100 tuổi vẫn luôn tự hào rằng mình là người Pa Kô. Ảnh: Phú Trung

“Âng là tikuôi PaKôh”

Người Pa Kô trước đây thường sống trong những nhà dài, trong đó gồm nhiều bếp, nhiều hộ gia đình, thường quây quanh một sân lớn được dùng cho các sinh hoạt chung của làng. Họ có lễ hội ada- lễ hội ăn mừng lúa mới để tri ân mùa màng, để tạ ơn đất trời, nắng mưa, dông gió, sông suối, núi rừng, cây cối và cả ma quỷ. Người Pa Kô còn có lễ cải táng mồ mả (tiếng Pa Kô là A riêu ping), được tổ chức với mục đích đem lại sự bình yên, siêu thoát cho những người đã khuất, mang lại cho dân làng một cuộc sống ổn định, không ốm đau, bệnh tật. Để chuẩn bị cho lễ hội, trước đó một tuần, toàn bộ trai làng được huy động để đưa hài cốt của những người đã khuất về tập trung ở giữa làng. 3 ngày sau, hài cốt này sẽ đưa đi cải táng. Việc bốc mộ không chỉ riêng lẻ từng gia đình mà được tổ chức bốc theo làng, dòng họ dưới sự chỉ đạo của già làng. Sau khi hoàn thành việc bốc mộ, người Pa Kô nổi chiêng, nổi trống lên cùng nhảy múa, ca hát suốt ngày đêm.

Xuất phát từ nguyện vọng của đồng bào dân tộc Pa Kô muốn được công nhận là một dân tộc riêng, UBND tỉnh TT-Huế giao Ban Dân tộc tỉnh thực hiện đề án “Bổ sung dân tộc Pa Kô vào danh mục các dân tộc Việt Nam”. Đến thời điểm này, Ban Dân tộc đã vừa hoàn thành khảo sát đề án, trong đó xác định nguồn gốc, sự ra đời và phát triển đồng thời phân biệt dân tộc Pa Kô. Qua đó xác định dân tộc Pa Kô ở H. A Lưới có 18.000 người hiện chiếm số dân lớn nhất trong cộng đồng dân tộc thiểu số tại TT – Huế. Cuộc khảo sát này cũng làm rõ sự khác biệt giữa dân tộc Pa Kô với dân tộc Tà Ôi  và một số dân tộc khác sống trên dãy Trường Sơn để đề xuất Đảng, Nhà nước công nhận dân tộc Pa Kô vào danh mục các dân tộc Việt Nam.

Trong chuyến đi này, chúng tôi may mắn được gặp già làng Quỳnh Át. Ông cùng sống với người em trai của mình (đã ngoài 90 tuổi) trong một ngôi nhà dài truyền thống của người Pa Kô tại thôn Lê Triên, xã Hồng Trung, A Lưới. Già Quỳnh Át không còn nhớ mình đã sống qua bao mùa lúa, nhưng người làng đều cho rằng già đã ngoài 100 tuổi và là biểu tượng của hào hoa, giàu có của người đồng bào dân tộc Pa Kô. Già Quỳnh Át kể: Ngày trai trẻ, già nổi tiếng khắp vùng với tài đánh chiêng giỏi, hát rất hay. Tiếng chiêng già đánh ngân vang khắp cả núi rừng, tiếng Ântoong Atục (nhạc cụ gồm 3 thanh gỗ, một ống tre) của già xua đuổi hết những bầy thú dữ. Tiếng kèn Âng Krao, Âng qoại, Ti reel của già làm biết bao thiếu nữ đắm say,... Kể đến đây, già Quỳnh Át lấy chiếc chiêng ra vừa đánh chiêng vừa múa xoay tròn bên bếp lửa cho chúng tôi xem. Nghe tiếng chiêng của già Quỳnh Át nổi lên bên ngôi nhà dài, dân làng đang làm nương cũng lũ lượt kéo về cùng chung thêm điệu nhảy, điệu múa...

Dứt tiếng chiêng, già Quỳnh Át cười móm mém bảo: "Mệt lắm nhưng tiếng chiêng, tiếng khèn là báu vật của núi rừng phải gìn giữ. Lâu lâu cũng phải nổi chiêng, nổi khèn lên để đánh thức bản, làm vui cho bản và để con cháu còn học để biết thổi cái kèn Âng Krao, Âng  qoại,... gọi bạn tình nữa chứ”. Rồi như để khẳng định lòng tự hào về dân tộc mình, già nói rõ to một câu bằng tiếng Pa Kô:  “Âng là tikuôi Pakôh” (Tôi là người Pa Kô). Từ thế hệ này qua thế hệ khác, người Pa Kô phía tây TT-Huế vẫn luôn tự hào mình là một dân tộc, có lối sinh hoạt, ngôn ngữ, và bản sắc văn hóa riêng, là con, là cháu Bác Hồ.

P.T