Từ sơ tán khẩn cấp đến giải pháp lâu dài

Tại nhiều địa phương miền núi như: Hùng Sơn, Trà Linh, Trà Vân, Trà Đốc, Trà Leng, Tây Giang, Sông Vàng, Thượng Đức, Phước Chánh, Quế Phước..., nguy cơ sạt lở đất, lũ quét, lũ ống và sạt trượt ta-luy luôn ở mức cao do địa hình dốc, chia cắt mạnh. Trong khi đó, giao thông đi lại còn khó khăn, quỹ đất an toàn hạn chế. Dân cư tại những khu vực này thường phân bố thành các nóc, làng, cụm dân cư nhỏ, cách xa trung tâm. Điều này không chỉ làm gia tăng nguy cơ khi xảy ra thiên tai mà còn gây khó khăn cho việc đầu tư đồng bộ hạ tầng giao thông, điện, nước, trường học, y tế và các dịch vụ thiết yếu. Ở các khu vực đồng bằng, ven sông và thấp trũng như: Nam Phước, Duy Xuyên, Phú Ninh, Tây Hồ, Tiên Phước, Đức Phú, Thạnh Bình..., nguy cơ lại tập trung vào ngập sâu, ngập kéo dài, xói lở bờ sông, khả năng thoát lũ hạn chế và tác động của các đợt mưa lũ lớn. Dù điều kiện địa hình khác nhau, điểm chung là một bộ phận người dân vẫn sinh sống phân tán tại sườn đồi, chân ta-luy, ven sông, suối, vùng thấp trũng hoặc những khu vực có điều kiện địa chất, địa hình không ổn định. Mỗi mùa mưa bão, chính quyền lại phải rà soát, cảnh báo và tổ chức sơ tán các hộ dân nằm trong vùng nguy hiểm.

Sơ tán khẩn cấp là giải pháp cần thiết để bảo vệ tính mạng người dân trước mắt. Tuy nhiên, nếu sau mỗi đợt thiên tai, người dân lại trở về nơi ở cũ thì nguy cơ vẫn còn nguyên và chính quyền tiếp tục phải đối mặt với bài toán sơ tán trong những mùa mưa bão tiếp theo. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là đưa người dân ra khỏi vùng nguy hiểm khi thiên tai xảy ra, mà phải từng bước đưa họ đến những nơi ở an toàn hơn, có hạ tầng thiết yếu và điều kiện để ổn định cuộc sống lâu dài.

Cần một đề án mang tính đầu tư phát triển

Nghị quyết số 63/2026/NQ-HĐND ngày 29-6-2026 của HĐND TP Đà Nẵng đã quy định cơ chế, chính sách hỗ trợ sắp xếp, ổn định dân cư miền núi, vùng thiên tai giai đoạn 2026-2030. Các nội dung hỗ trợ gồm di chuyển người và tài sản; xây dựng công trình nhà vệ sinh; hỗ trợ kinh phí khai hoang đất sản xuất hoặc nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất sản xuất; làm đường dân sinh bằng bê-tông xi-măng... Tuy nhiên, nguồn hỗ trợ theo nghị quyết mang tính chất chi thường xuyên. Trong khi đó, để giải quyết căn cơ bài toán sắp xếp, ổn định dân cư tại các khu vực miền núi, vùng có nguy cơ thiên tai, cần một đề án thống nhất mang tính chất đầu tư xây dựng và phát triển. Đây sẽ là cơ sở để quản lý, phân bổ và tổ chức đầu tư đồng bộ trong giai đoạn 2026-2030. Mục tiêu không chỉ là di chuyển các hộ dân khỏi vùng nguy hiểm, mà phải hình thành những khu dân cư mới an toàn, có hạ tầng thiết yếu, phù hợp với quy hoạch và điều kiện đất đai. Cùng với đó là bảo đảm điều kiện sản xuất, sinh kế, tiếp cận giáo dục, y tế và các dịch vụ thiết yếu; đồng thời giữ gìn không gian văn hóa - xã hội của cộng đồng, nhất là tại khu vực miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Theo kết quả đánh giá nhu cầu, Đề án sắp xếp, ổn định dân cư miền núi, vùng thiên tai trên địa bàn TP Đà Nẵng giai đoạn 2026-2030 (Đề án) được xây dựng trên phạm vi 58/94 đơn vị hành chính cấp xã, phường, đặc khu. Tổng nhu cầu cần bố trí dân cư khoảng 8.888 hộ. Trong đó, 6.419 hộ dự kiến được bố trí tập trung, 1.751 hộ bố trí xen ghép và 718 hộ ổn định tại chỗ. Kết quả đánh giá nhu cầu ưu tiên di dời, tái định cư cho thấy, trong 50 xã, phường được đánh giá có nhu cầu, có 13 đơn vị ở mức rất cao, 30 đơn vị ở mức cao và 7 đơn vị ở mức trung bình. Những con số này cho thấy quy mô bài toán sắp xếp dân cư là rất lớn. Đáng chú ý, nhu cầu không phân bố đồng đều mà tập trung chủ yếu tại những khu vực có địa hình phức tạp, thường xuyên chịu tác động của thiên tai. Các địa bàn có rủi ro đa thiên tai ở mức rất cao và cao chủ yếu nằm tại khu vực miền núi phía Tây, Tây Bắc và thượng nguồn các lưu vực sông. Đây là những nơi có địa hình dốc, chia cắt, dân cư phân tán và cùng lúc chịu tác động của nhiều loại hình thiên tai như sạt lở đất, lũ quét, lũ ống, gây chia cắt giao thông. Do đó, việc rà soát không thể chỉ dừng ở cấp địa giới hành chính mà cần đi sâu đến từng khu dân cư, từng nhóm hộ, thậm chí từng vị trí nhà ở. Đặc biệt, cần xác định cụ thể những hộ đang sinh sống dưới ta-luy dương, ven suối, chân sườn đồi, khu vực xuất hiện vết nứt, cung trượt hoặc những nơi từng phải sơ tán khẩn cấp.

Trong điều kiện nguồn lực có hạn, không thể cùng lúc di dời toàn bộ các hộ dân nằm trong vùng có nguy cơ thiên tai trên phạm vi rộng. Vì vậy, xác định rõ thứ tự ưu tiên là một trong những yêu cầu quan trọng của Đề án. Trước hết phải là những hộ đang sinh sống tại khu vực có nguy cơ trực tiếp đến tính mạng. Tiếp đó là các điểm dân cư thường xuyên bị chia cắt, cô lập hoặc chịu tác động nghiêm trọng của thiên tai. Khả năng cảnh báo, cứu hộ, cứu nạn và tiếp cận của lực lượng chức năng khi xảy ra sự cố cũng cần được tính đến.

Theo định hướng này, những khu vực đã xảy ra sạt lở, lũ quét hoặc được công bố tình huống khẩn cấp về thiên tai sẽ được ưu tiên. Tiếp đến là các khu vực có nguy cơ rất cao, đe dọa trực tiếp đến nhà ở và tính mạng người dân; những nơi thường xuyên phải tổ chức sơ tán trong mùa mưa bão. Các dự án chuyển tiếp đã có thủ tục đầu tư, mặt bằng hoặc khối lượng thực hiện cũng cần được xem xét nhằm bảo đảm hiệu quả sử dụng nguồn lực và khả năng hoàn thành trong giai đoạn 2026-2030. Cách tiếp cận này nhằm chuyển từ tư duy phân bổ nguồn lực dàn trải sang tập trung đầu tư cho những khu vực cấp bách, nguy hiểm nhất.

Thực tế triển khai thời gian qua cho thấy công tác bố trí, ổn định dân cư vẫn còn không ít vấn đề cần giải quyết. Dữ liệu về hộ dân và khu vực nguy hiểm chưa đồng bộ; một số vị trí dự kiến tái định cư chưa được đánh giá đầy đủ về nguy cơ sạt lở, ngập lụt, nguồn nước và khả năng kết nối hạ tầng. Quỹ đất phù hợp còn hạn chế, nguồn lực đầu tư phân tán, trong khi hạ tầng tại một số khu dân cư chưa hoàn chỉnh. Nếu chỉ đưa một hộ dân từ nơi nguy hiểm đến một căn nhà mới nhưng chưa giải quyết được đất sản xuất, việc làm, giao thông, trường học, y tế và các điều kiện sinh hoạt thiết yếu thì quá trình ổn định dân cư vẫn chưa thể xem là hoàn thành. Bởi vậy, vấn đề đặt ra đối với Đề án không chỉ là di dời dân cư, mà là tổ chức lại không gian dân cư theo hướng an toàn và bền vững.

(còn nữa) Minh Sơn