Từng bè, từng bè nối nhau nổi bồng bềnh trên dòng sông quê, trôi về hướng cửa biển để đẻ. Người dân quê tôi gọi đây là hiện tượng "rạm về cửa để đẻ" hay "rạm đem cơm cho chồng". Rạm mùa này nổi tiếng rất ngon; con cái "gạch" đỏ au, đầy ắp; còn mang một buồng trứng trắng căng đét. Con đực con nào thịt cũng chắc nịch đầy đặn.

Ngày xưa, cách đây mươi năm về trước, cứ đến con nước lớn đầu tháng Tám lúc con nước rút chảy về biển là rạm theo dòng nước chảy về. Có năm gặp mưa to, nước lớn duềnh lên đến tận mặt đê đồng làng là lúc dân xóm tôi ở hai bên dòng sông Bến Ván mỗi người mỗi vợt và một thùng xách nước ra đứng bên bờ sông, hay cầm vợt đứng sắp hàng trên bờ đê, dàn ngang trên mặt đập Bà Quận hoặc bơi ghe ra giữa dòng sông đứng bắt, họ đua nhau vớt rạm bè bơi về biển gây huyên náo cả một vùng sông. Cảnh đẹp và vui nhất là con nước chảy về đêm. Cả dòng sông sáng rực ánh đèn măng sông, đèn đuốc, đèn pin lấp loáng. Dưới dòng sông nước chảy rạm kết từng đôi, từng mảng to bằng cái bát, cái giần trôi lững lờ thành từng đàn, bè này kế tiếp bè kia màu vỏ của nó làm vàng cả đoạn sông mà người dân hay nói "rạm đi đỏ cả sông". Có lúc vớt một vợt đến mấy mươi con. Những người không chuyên sống nghề sông nước chỉ cần đứng bắt khoảng một giờ là được cả chục cân đem về ăn thỏa thích. Còn ngư dân họ vớt có khi cả tạ đem ra chợ bán. Thu hoạch một đêm tính ra tiền triệu.

Nhớ cách đây mấy hôm, nhân trong một cuộc tụ tập bạn bè, anh bạn tôi ở quê đãi món rạm um lá chanh lai rai cùng ly rượu gạo thật là đậm đà hương vị tình quê. Ai cũng tấm tắc khen "rạm tháng tám"

Bởi tháng Tám là mùa gặt, là mùa sinh sôi nảy nở của rạm, cua đồng và cũng là mùa của những cơn mưa lớn về với các dòng sông và về với các cánh đồng. Tháng Tám có những cơn lụt đầu mùa. Con rạm bè tháng Tám ở đâu cũng cũng ngon hết!

Rạm có nhiều gạch, thịt ngọt và béo ngậy, giá trị dinh dưỡng cao, vỏ rạm chứa nhiều chất can-xi lại mỏng giòn nên có thể nhai cả vỏ. Được nhiều người ưa chuộng!

Rạm tháng Tám chế biến món chi cũng ngon hết! Rạm hấp, luộc, rang chấm muối tiêu, chanh, um tiêu hay giã nhuyễn lọc làm bún riêu, nấu bánh canh, nấu canh rau, canh bí. Người quê tôi thường chọn những con to, cho vào luộc hoặc rang mằn mặn, ngòn ngọt, khi thành phẩm con đực thịt đặc lồi mai, con cái trứng gạch căng phồng yếm, bày lên đĩa vàng rộm, bắt mắt. Tỉ mẩn hơn thì bỏ mai, yếm và chân của rạm, chỉ giữ lại hai chiếc càng và phần gạch xào với lá lốt non thơm nức. Nhưng có lẽ hấp dẫn nhất vẫn là món rạm nướng của trẻ con. Trong khói lam chiều lảng bảng của mùa thu dịu mát mùi rạm nướng lan tỏa trên mái nhà thơm ngát khiến lòng người nao nao với một cuộc sống thanh bình ở miền quê. Ngày đó, mỗi khi bắt rạm về bao giờ tôi cũng tranh thủ lấy mươi con đem nướng trên than hồng. Ôi! mùi thơm của nó kích thích dạ dày làm sao. Khi chín tách vỏ, bỏ yếm chấm muối tiêu đưa vào miệng nhai rau ráu, giòn tan. Vị thơm ngon của thịt, vị ngậy của gạch nó ngon làm sao, ngon tận đến mãi bây giờ.

Mỗi người một kiểu thưởng thức món rạm đồng theo sở thích khẩu vị của mình. Món nào cũng ngon đậm đà.

Trong những năm gần đây, do ruộng đồng bị ô nhiễm con rạm đã vắng dần trên dòng sông quê. Cảnh người người cầm vợt đứng dàn ngang trên bờ đập, sắp hàng dọc trên bờ đê hay bơi nghe ra giữa dòng đứng bắt rạm đã thưa dần.

Lê Văn Huân