Con đường dẫn vào làng xanh tươi màu của lá, yên tĩnh và thanh bình. Vườn nhà nọ tiếp nối vườn nhà kia. Gió chạy lòng vòng trên những vòm cây mấp máy nghìn môi lá. Gần xa, những bờ đá và cả ngõ đá nhấp nhô. Những ngôi nhà có tuổi đời cả trăm năm được gọi là nhà cổ ẩn mình trong không gian xanh đến nao lòng.

Chạm chân vào làng cổ Lộc Yên, người ta có cảm giác rằng thời gian không trôi theo cách thông thường. Chừng như thời gian lặng lẽ, êm đềm trải mình trên từng phiến đá, trong màu xanh rêu của những bức tường loang lổ vết thời gian, trong những cột kèo đã sẫm màu và cả trong tiếng người quê trò chuyện giữa một buổi chiều yên ả.

Làng cổ Lộc Yên được hình thành từ quá trình khai phá, lập làng của cư dân xứ Quảng từ nhiều thế kỷ trước. Những giá trị còn lại hôm nay không chỉ là vài căn nhà cổ, mà là cả một không gian làng quê trung du với nhà - vườn - cây - đá - đường làng gắn bó một cách mật thiết với nhau.

Làng Lộc Yên được xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 2019. Nhờ vậy, làng đã đón hàng vạn du khách đến tham quan và trải nghiệm mỗi năm. Năm 2026, Lễ hội làng Lộc Yên đã đón đến gần 2 vạn lượt khách nối tiếp nhau về làng từ khắp bốn phương, kể cả du khách nước ngoài. Đây là tín hiệu vui cho một làng trung du đang dần thay da đổi thịt và phát triển. Có thể nói, ngày nay, ngôi làng cổ xưa năm nào đã bước ra khỏi miền ký ức cũ để trở thành một điểm đến văn hóa đầy ấn tượng và nhiều cảm xúc.

Với những văn nghệ sĩ như chúng tôi, làng cổ Lộc Yên không chỉ là điểm tham quan, trải nghiệm mà còn là cánh cửa để đi vào vùng đất "địa linh nhân kiệt" - nơi đã sinh ra danh nhân Huỳnh Thúc Kháng, một trong những nhân vật đặc biệt của lịch sử Việt Nam thời cận đại.

Tới làng cổ Lộc Yên, chúng tôi hỏi đường đến Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng. Ngôi nhà nằm giữa không gian cây xanh thanh bình. Ngôi nhà vẫn còn giữ nếp xưa trong sự giản dị đến nao lòng, gợi cho hồn người nhiều cảm xúc lắng đọng. Những vật dụng, nếp nhà, khu vườn và không gian sinh hoạt còn lưu giữ nơi đây khiến người đến thăm có cảm giác như lịch sử không phải một điều gì xa xôi, mà đang ở rất gần.

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng đánh giá cụ Huỳnh Thúc Kháng là người "học hành rất rộng, chí khí rất bền, đạo đức rất cao", một con người không bị danh lợi khuất phục. Những lời ấy, thoáng hiện trong chính ngôi nhà nơi cụ sinh ra và lớn lên, bỗng có một sức nặng khác thường. Bởi lẽ, văn hóa của một vùng đất không chỉ nằm trong những ngôi nhà cổ mà còn là nơi vùng đất ấy sinh ra con người, sinh ra nhân cách. Con người và nhân cách ấy có tên gọi là Huỳnh Thúc Kháng.

Có lẽ vì vậy mà việc bảo tồn làng cổ Lộc Yên và Nhà lưu niệm cụ Huỳnh không thể chỉ nhìn dưới góc độ bảo tồn kiến trúc hay phát triển du lịch. Đó còn là bảo tồn ký ức văn hóa và chứng nhận tinh thần của một làng quê Việt hiền hòa, mang dấu ấn của sự tự hào.

Đứng giữa khu vườn chiều Nhà lưu niệm, tôi chợt nghĩ chúng ta không chỉ nhớ về một chí sĩ yêu nước hay quyền Chủ tịch nước, mà nhớ một con người đã sống một đời rất dài nhưng không để danh lợi làm lung lay hay biến đổi nhân cách. Nhớ một nhà yêu nước đã đi qua tù đày mà vẫn giữ được tấm lòng son. Nhớ một người trí thức lớn đã từ bỏ con đường quan trường để tìm con đường có ích cho dân. Và nhớ rằng, giữa một vùng quê thanh bình của xứ Quảng, từng có một con người đã sống để cho hậu thế hiểu thêm thế nào là khí tiết, trách nhiệm, lòng yêu nước và sự tận tụy với nhân dân.

Chiều êm đềm buông xuống làng cổ Lộc Yên, những sợi mưa tơ lụa giăng mắc trên những tán cây xanh và mái ngói rêu phong. Đoàn văn nghệ sĩ chúng tôi rời Nhà lưu niệm cụ Huỳnh, mang theo những trang thơ trong tâm trí, những ý tưởng vừa chợt lóe chưa kịp thành bài, những ý thơ còn bỏ ngỏ và một cảm giác khó gọi thành tên.

Trong bao tĩnh lặng, Lộc Yên vẫn bình dị như bao đời. Những bờ đá vẫn nằm im. Những khu vườn vẫn xanh. Những mái nhà cổ vẫn lặng lẽ giữ thời gian. Và đâu đó trong chiều sâu của đất, của đá và cỏ cây hoa lá, dường như vẫn vang vọng một lời nhắc nhở giản dị mà lớn lao: Một đời người rồi sẽ qua. Điều còn lại là cách người ấy đã sống với quê hương, đất nước. Lộc Yên vì thế không chỉ là một ngôi làng cổ. Đó là một miền ký ức. Và trong miền ký ức ấy, quê hương vẫn đang gọi một nhân cách mang tên Huỳnh Thúc Kháng.

Tam Kỳ - Đêm 27/9/2026

MAI HỮU PHƯỚC