Già làng Đinh Văn Trí (81 tuổi, trú thôn Phú Túc) cho biết Phú Túc nằm ở khu vực tiếp giáp với huyện Đông Giang (tỉnh Quảng Nam cũ). Nơi đây có diện tích rừng khá lớn, cùng hệ thống sông, suối, khe như khe Giành, suối Ngầm Đôi, sông Lỗ Đông (Luông Đông). Những dòng nước trong là môi trường sống của nhiều loài thủy sản như cá, ốc, cua đá và tôm suối.

Món quà từ dòng suối

Tôm suối được người Cơ Tu gọi là Achông. Vào mùa xuân, khi nước suối trong và cạn, việc bắt tôm khá thuận lợi. Tôm thường ẩn mình dưới những hòn đá giữa dòng. Người dân có nhiều cách bắt tôm. Có người dùng vợt xúc trực tiếp. Có người xếp đá dưới lòng suối tạo thành nơi trú ẩn cho tôm. Khi tôm chui vào, họ nhẹ nhàng gỡ đá rồi dùng vợt bắt.

Tôm suối thường nhỏ, vỏ mỏng, có càng, màu bạc, râu dài và chóp đuôi màu đỏ. Loài tôm này sống giữa những ghềnh đá, nơi dòng nước trong và chảy xiết. Theo người dân địa phương, tôm suối có thể chế biến thành nhiều món. Nhưng cách làm đơn giản và được yêu thích là nướng mộc trên lá chuối rừng.

Trong đời sống của người Cơ Tu ở Phú Túc, tôm suối không chỉ là thức ăn mà còn là sản vật dùng để đãi khách. Những ngày đầu xuân, sau khi đi rẫy trở về, người dân có thể xuống suối tắm và tranh thủ bắt một mớ tôm. Tôm được mang về xỏ que rồi nướng ngay bên bếp lửa.

Món ăn giản dị tạo nên nét riêng

Tôm suối bắt về được để ráo nước. Người dân không cần cắt râu, đuôi hay càng. Tôm tuy nhỏ nhưng rất khỏe, có thể búng cao và xa nên khi sơ chế cần cẩn thận. Tôm được cho vào rổ, xóc nhẹ vài lần rồi để ráo. Người dân địa phương lưu ý không nên dùng tay chạm trực tiếp vào đầu tôm vì phần đầu có thể gây xước, chảy máu.

Một nguyên liệu không thể thiếu là lá chuối rừng. Người dân chọn những tàu lá không quá non cũng không quá già. Lá được lau sạch, rửa qua nước rồi để ướt. Lá chuối rừng dẻo và dày, thích hợp để nướng. Người dân còn tận dụng tàu lá tà vạt già, róc từng lá lấy những que nhỏ làm xiên. Loại que này cứng, chắc, thuận tiện khi xiên và trở tôm trên bếp.

Tôm có thể ướp gia vị trước khi nướng. Tuy nhiên, nhiều người ở Phú Túc thích nướng mộc để giữ nguyên vị ngọt tự nhiên và mùi thơm đặc trưng của tôm suối. Những con tôm được xiên đều trên que, đầu và đuôi xếp thẳng hàng. Vỉ được đặt trên bếp than hồng. Bên trên vỉ trải khoảng ba lớp lá chuối rừng còn hơi ướt nước. Từng xâu tôm được đặt lên lớp lá rồi phủ thêm một tàu lá chuối lên trên. Cách nướng này giúp tôm không tiếp xúc trực tiếp với lửa. Lá chuối vừa tạo lớp đệm, vừa giữ hơi nóng và hương thơm. Than được giữ ở mức vừa phải để lá không cháy thành tro, còn tôm chín từ từ.

Khoảng 5 phút, người nướng trở mặt tôm một lần. Khi chín, vỏ tôm chuyển sang màu đỏ au. Mùi thơm của tôm hòa cùng mùi lá chuối nướng lan ra quanh bếp. Tôm chín được lấy ra dùng nóng. Có thể chấm với muối ớt xanh hoặc nước mắm pha chanh, ớt và rau răm. Nước chấm được pha đơn giản từ nước sôi, bột nêm, chanh, ớt tươi và nước mắm. Rau răm hái trong vườn được rửa sạch, xắt nhỏ rồi cho vào.

Tôm suối nướng lá chuối có thể ăn cùng cơm, bún hoặc dùng làm món nhắm với rượu cần Phú Túc.

Hương vị của núi rừng

Già làng Đinh Văn Trí cho rằng: "Tôm suối tuy nhỏ con nhưng hơn hẳn tôm biển bởi thịt thơm, ngọt, giòn. Tôm được nằm gọn trong lá chuối rừng nên hương thơm càng đậm, làm cho món ăn dân dã của vùng sơn cước lại có sức hấp dẫn riêng". Tôm suối nướng lá chuối thường xuất hiện trong các bữa cơm gia đình hay các dịp sinh hoạt cộng đồng của người Cơ Tu, nhất là những hoạt động ẩm thực tại nhà Gươl và các ngày hội văn hóa.

Đây cũng là một trong những món ăn góp phần giới thiệu sản vật và cách chế biến truyền thống của cư dân vùng cao Hòa Vang.

Tôm suối nướng lá sơn thục

Ngoài nướng lá chuối, người Cơ Tu ở Phú Túc còn có cách chế biến khác với tôm suối là nướng trong lá cây sơn thục. Theo người dân địa phương, cây sơn thục mọc nhiều ở các khu vực khe, suối của thôn Phú Túc. Loài cây này còn được gọi là thiên niên kiện, thần phục. Thiên niên kiện là một loại dược liệu được sử dụng trong y học cổ truyền. Dược liệu này được biết đến trong các bài thuốc dân gian liên quan đến gân xương và phong tê thấp.

Với món tôm suối nướng lá sơn thục, sau khi làm sạch, tôm được ướp cùng gia vị, tiêu rừng và đọt non cây thiên niên kiện. Hỗn hợp sau đó được gói trong lá thiên niên kiện rồi nướng trên than hồng. Già Trí cho biết cách chế biến này tạo nên một hương vị khác cho tôm suối. Nếu tôm nướng lá chuối gây ấn tượng bởi hương thơm mộc mạc thì tôm nướng lá sơn thục lại mang nét đặc trưng của những loại cây cỏ gắn với đời sống miền núi.

Vào mùa thu, mưa thu bay lất phất, bên bếp lửa của gia đình Cơ Tu, những xâu tôm suối nướng lá chuối được đặt lên than hồng. Người già, trẻ nhỏ cùng quây quần thưởng thức. Món ăn từ dòng suối vì thế trở thành một phần của những cuộc gặp gỡ, sum vầy.

Đến Phú Túc, du khách không chỉ thưởng thức tôm suối mà còn có dịp cảm nhận cách người Cơ Tu tận dụng những sản vật gần gũi của núi rừng để tạo nên món ăn riêng. Chính sự giản dị ấy tạo nên sức hấp dẫn cho món tôm suối nướng ở Phú Túc.

Tiên Sa