Nơi ký ức hội tụ

Tôi đến đình làng Arầng vào dịp Tết Nguyên tiêu 2019. Dưới bóng hai cây đa sộp cổ thụ, người Cơ Tu cùng cán bộ, chiến sĩ và những người gắn bó với vùng biên giới tụ hội, chuẩn bị lễ vật cho ngày cúng đình, tạ ơn đất trời và tạ ơn rừng. Heo, gà, cơm lam, rượu cần cùng những sản vật của núi rừng được dâng lên với lòng thành kính. Không khí lễ hội vừa trang nghiêm vừa gần gũi. Những người già nhắc chuyện xưa. Lớp trẻ theo cha mẹ tham gia nghi lễ. Tiếng nói cười hòa cùng tiếng cồng chiêng và không gian xanh thẳm của đại ngàn.

Đình làng Arầng được dựng tại thôn Arầng 1, xã A Xan, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam trước đây, nay thuộc thôn Arâng, xã Hùng Sơn, thành phố Đà Nẵng. Đây là nơi thờ thần linh, những bậc tiền nhân có công khai phá, lập làng và những người đã ngã xuống để bảo vệ mảnh đất biên giới. Nhưng có lẽ điều làm nên sức sống của ngôi đình không chỉ nằm ở mái đình hay những nghi thức được thực hành tại đó. Đình là nơi cộng đồng gặp nhau, cùng nhớ về một nguồn cội, cùng chia sẻ một niềm tin và cùng nhắc nhau về trách nhiệm đối với quê hương.

Trong đời sống tinh thần của người Cơ Tu, rừng không phải một khoảng xanh vô danh. Rừng có linh hồn, có thần linh, có những điều thiêng mà con người phải biết kính trọng. Bởi vậy, nghi lễ tạ ơn rừng cũng là một cách để cộng đồng nhìn lại mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Sau những lời khấn nguyện, điều người dân mong không chỉ là mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt, bản làng bình yên. Đó còn là mong ước con cháu biết giữ lấy rừng, giữ nguồn nước, giữ môi trường sống và giữ tình làng nghĩa xóm.

Biểu tượng hòa bình

Trước đình làng Arầng là hai cây đa sộp cổ thụ. Theo những câu chuyện được lưu truyền trong cộng đồng, hai cây có tuổi đời khoảng nhiều thế kỷ, được trồng để ghi dấu một sự kiện đặc biệt trong lịch sử các làng vùng cao. Khoảng thế kỷ XIV, người dân Arầng và các làng lân cận từng trải qua những giai đoạn xung đột kéo dài. Sau khi các cộng đồng tìm đến sự hòa giải, họ tổ chức lễ kết nghĩa (pơrngooch) và trồng hai cây đa làm dấu mốc cho tình đoàn kết. Một cây ở phía đông, một cây ở phía tây. Hai thân cây lớn lên cùng thời gian, rễ bám sâu vào đất, tán vươn rộng giữa trời.

Người Cơ Tu xem đôi cây như một “bản hiệp ước” bằng gỗ của cha ông. Thông điệp được gửi lại thật giản dị: hãy sống hiên ngang như cây đa, bền bỉ vượt qua phong ba, giữ tình đoàn kết giữa các làng, các vùng, để cộng đồng có thêm sức mạnh. Năm 2015, đôi cây đa sộp được công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Với chiều cao khoảng 35m, đường kính gốc có cây 2,4m và 3,5m, đôi cây đa trở thành một phần không thể tách rời của không gian văn hóa Arầng.

Nhưng giá trị của chúng không chỉ nằm ở tuổi đời. Với người Cơ Tu, cây đa là loài cây linh thiêng. Những câu chuyện về thần linh trú ngụ nơi rừng già được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Vì thế, người dân thường tránh xâm phạm những cây đa cổ thụ. Những tập tục ấy, nhìn từ hôm nay, không chỉ là câu chuyện tâm linh. Ẩn phía sau là một cách bảo vệ rừng rất tự nhiên. Từ quan niệm rừng là nơi thiêng liêng, người dân hình thành ý thức bảo vệ những cánh rừng đầu nguồn. Qua những lễ cúng tạ ơn rừng, con cháu được nhắc về nguồn nước, cây cối, đất đai và trách nhiệm với môi trường sống. Đó là một triết lý ứng xử mà người Cơ Tu đã tích lũy qua nhiều thế hệ: con người sống nhờ rừng thì phải biết giữ rừng.

Bởi thế, hai cây đa Arầng có thể được nhìn như những “chứng nhân” của lịch sử. Chúng chứng kiến những đổi thay của làng. Chứng kiến những thế hệ người Cơ Tu sinh ra, lớn lên rồi trở về với đất. Chứng kiến chiến tranh và những năm tháng gian khó. Và hôm nay, hai cây đa vẫn đứng đó, lặng lẽ tỏa bóng xuống đình làng.

Đình làng, đôi cây đa cổ thụ, những nghi lễ truyền thống, ẩm thực và đời sống cộng đồng tạo nên một không gian có thể kết nối với du lịch trải nghiệm. Du khách đến đây không chỉ để ngắm núi rừng mà còn có thể tìm hiểu đời sống người Cơ Tu, thưởng thức cơm lam, thịt nướng ống tre, rượu tàvạk, trđin, nghe kể chuyện làng và cảm nhận nhịp sống miền biên viễn.

Giữa vùng biên giới Hùng Sơn, nơi núi rừng trải dài đến tận chân trời, đình làng Arầng và đôi cây đa cổ thụ vẫn lặng lẽ đứng bên nhau. Một mái đình, hai thân cây, một cộng đồng và một ký ức được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Có những di sản không cần phải nói thành lời. Đôi cây đa cổ thụ vẫn đứng đó, như một lời hẹn ước của cha ông với mai sau.

THẠCH HÀ