Cửu Vị Thần Công triều Nguyễn-lịch sử và huyền thoại

Thứ sáu, 28/09/2012 00:00

(Cadn.com.vn) - Hai bên Quảng trường Ngọ Môn, dưới chân Kỳ Đài Huế, có 9 khẩu đại bác cổ bằng đồng rất lớn,  bên phải 5 khẩu,  bên trái 4 khẩu. Đó là 9 khẩu súng thần công, mà người Huế thường gọi với một cái tên sang trọng là Cửu Vị Thần Công. Cửu Vị Thần Công ra đời trước Cửu Đỉnh hơn 20 năm, từ khi Gia Long mới lên ngôi (1802). Trên súng có ghi tước vị do Vua Minh Mạng phong cho súng: "Thống lĩnh quân đội, uy dũng ngang hàng với thần linh, vô địch tướng quân, niên hiệu 15 Gia Long, ngày tháng tốt Bính Tý...". Cửu Vị Thần công có lịch sử đúng 205 năm và có nhiều huyền thoại linh liêng được lưu truyền.

Sử Gia Long chép, khi đánh bại hoàn toàn lực lượng nhà Tây Sơn (1801), sau lên ngôi vua, Gia Long đã cho thu về tất cả các đồ vật bằng đồng chiếm được đúc thành 9 khẩu đại bác, tượng trưng cho sức mạnh và sự trường tồn của triều đại nhà Nguyễn. Ngày khởi đúc là mùa Xuân năm Quý Hợi, ngày Ất Hợi (31-1-1803 ), đến cuối tháng 12-1804 các thợ đúc đồng Huế báo tin hoàn thành công việc và chỉ còn khâu hoàn thiện, chạm khắc trên súng. Cửu Vị Thần Công được đặt tên theo 4 mùa và ngũ hành. Thứ tự tên và khối lượng các khẩu: Xuân: 17.700 cân; Hạ: 17.200 cân; Thu: 18.400 cân; Đông: 17.800 cân; Mộc: 17.100 cân; Hỏa:17.200 cân; Thổ: 17.800 cân; Kim: 17.600 cân; Thủy: 17.200 cân. Chưa có tài liệu nào giải thích tại sao khối lượng các khẩu súng lại không giống nhau và thứ tự kim, mộc, thủy, hỏa, thổ  trong Ngũ Hành lại không được tôn trọng khi đặt tên cho súng. Việc đúc súng thần công đặt dưới quyền giám sát của Đô Thống chế Nguyễn Văn Khiêm (Khiếm Hòa hầu) và Chánh quản cơ Hoàng Văn Cẩn, phó quản cơ Ích Văn Hiếu (Hiếu Thuận Hầu ), Phan Tấn Cẩn, Tham tri Bộ Công (Cẩn Tín hầu). Vua ban cho 4 vị tướng chỉ huy đúc súng các chức hầu có ý nghĩa: Khiếm hòa, cẩn thận, hiếu thuận, cẩn tín....

 

Đại bác Thần công có mâm xoay nòng như pháo hiện đại. Ở trên súng có ghi rõ cách bắn. Tuy nhiên cho đến thời vua Tự Đức, súng vẫn chưa một lần sử dụng để bảo vệ Hoàng Thành, mà chỉ dùng để bắn các phát súng lệnh ở Kinh Đô khi liễn ra xá lễ cung đình như mừng Khánh Thọ vua, lễ, Tết hay Tế đàn Nam Giao... Cửu Vị Thần Công được trang trí rất đẹp, có thếp vàng trên súng. Người ta chạm một con rồng đang đè lên một con rồng khác buộc nó phải chạy trốn. Ngày xưa súng được đặt ở Tả Xưởng Tướng Quân (bên trái Ngọ Môn), chứ không phải đặt chia ra hai bên như hiện nay.

Xung quanh Cửu Vị Thần Công có nhiều câu chuyện huyền thoại. Ngày xưa, người dân kinh đô Huế ai đi qua trước súng phải ngả nón cúi chào như chào một vị Thần, vì súng có '"uy dũng ngang với thần linh''. Chuyện kể rằng có đứa trẻ tò mò, trèo lên xem miệng nòng súng bị súng nuốt mất tăm! Ngày trước nơi đặt súng người ta lập bàn thờ sang trọng để thờ Thần Súng. Nhà vua phải cấp tiền để cúng thần súng. Lễ cúng diễn ra tại Đại Nội trong phòng của Hộ vệ vào các ngày mùng Một và Rằm hàng tháng, có đặt bài vị Thần Công. Ở Kinh Đô xưa truyền tụng rằng, có người mắc bệnh nan y, thuốc khắp không khỏi, phải tìm thầy cúng Cửu Vị Thần Công mới lành (!?) . Tương truyền, cửu vị có thể hòa giải cho các gia đình ly hôn, phù hộ cho các nhà an khang, thịnh vượng. Tạp chí B.A.V.H (Những người bạn Cố đô Huế, bản dịch tiếng Việt của NXB Thuận Hóa, 1997) chép rằng, vua Tự Đức một hôm định đưa Cửu Vị Thần Công ra chiến trường. Quan quân cột ngựa rất mạnh để kéo nhưng súng không hề nhúc nhích. Vua nổi giận viết bức thư với lời lẽ kiên quyết, cho quan triều đem đọc trước súng Thần Công: "Nếu Ngài không chịu tham chiến thì đích thân Trẫm sẽ đến phạt trượng và Ngài sẽ mất hết chức tước...". Sau khi tuyên đọc thư Hoàng Thượng, tự nhiên ngựa kéo súng đi rất nhẹ nhàng. Có nhà thơ dân gian đã viết thơ về Cửu Vị Thần Công: "Hỡi Thần Công, lẽ nào  Ngài chịu để đánh bại dễ dàng? Không! Ngài chỉ ngủ dưỡng sức để thức dậy biểu dương sức mạnh". Chuyện là thế nhưng  thật ra dưới triều Tự Đức cũng có đúc 9 khẩu súng Thần Công khác giống với Cửu Vị Thần Công nhưng nhỏ hơn một chút đặt ở bên phải Ngọ Môn. 9 khẩu súng này được "điều" vào tham chiến ở Gia Định, Sơn Trà (Đà Nẵng), Thuận An (Huế). Còn các khẩu đúc thời Gia Long vẫn đặt ở chỗ cũ Tả Xưởng Tướng  Quân cho đến ngày nay.

Cửu Vị Thần Công đến nay vẫn uy nghi trước Kỳ Đài Cố đô Huế, thu hút khách du lịch, đồng thời là chứng tích lịch sử một thời, là những hiện vật tượng trưng cho tài nghệ đúc đồng của người Việt Nam đầu thế kỷ XIX.

Ngô Minh