(Cadn.com.vn) - Từ năm 1306, vùng đất Đà Nẵng được xem là vùng biên viễn của người Việt ở phương Nam. Những cư dân Việt Nam tiến vào sinh cơ lập nghiệp và tại đây đã có sự  giao thoa giữa hai nền văn hóa Việt-Chăm với những di tích kiến trúc đan xen nhau tạo nên một chuỗi di tích độc đáo... Một cuộc điều tra khảo sát mới đây đã dần hé lộ những di tích, phế tích chìm dưới lòng đất Đà Nẵng.

1. Sau nhiều tháng điều tra, khảo sát, mới đây Trung tâm quản lý di sản văn hóa TP Đà Nẵng công bố kết quả những di sản văn hóa có trên vùng đất Đà thành khiến nhiều người bất ngờ với hàng chục di tích, di chỉ từ thời văn hóa Sa Huỳnh đến Chămpa và văn hóa Việt có sự giao thoa đậm nét ở đây. "Chúng tôi bất ngờ với những phát hiện về di tích văn hóa ở Đà Nẵng, không chỉ nhiều mà nó còn tiếp biến qua từng giai đoạn lịch sử. Đặc biệt các di tích văn hóa Chăm trên địa bàn Đà Nẵng rất phong phú và dù tất cả đều là phế tích thế nhưng nó chứa đựng rất nhiều điều thú vị về lịch sử vùng đất này"-Tiến sĩ Lê Đình Phụng-Viện khảo cổ học Việt Nam, người tham gia đợt khảo sát nói.

Cổng tam quan và nhà thờ tiền hiền Lỗ Giáng (P. Hòa Xuân - Cẩm Lệ) được đầu tư trùng tu, tôn tạo. Thế nhưng, không nhiều di tích, phế tích nhận được sự quan tâm như vậy.

Có thể kể ra vài phế tích kiến trúc tháp Chăm ở đất Đà Nẵng, mà mỗi phế tích là một câu chuyện lịch sử đã bị chôn vùi. Dựng nhà ở khu vực gò Cấm Mít đã lâu nhưng gia đình ông Phạm Văn Nhiên (thôn Cẩm Toại Đông, Hòa Nhơn, Hòa Vang) không hề biết nơi đây là di tích Chăm. Tại gò Cấm Mít còn nhiều dấu tích gạch Chăm ken dày và cả cột đá sa thạch. Qua khảo sát cho thấy, từng tồn tại một tháp Chăm có diện tích lên đến 1.000m2, với các dấu tích vật chất còn khá đậm đặc, cũng như các hiện vật đang được lưu giữ tại đình chùa xung quanh khu vực Cấm Mít, các nhà khoa học khẳng định khu vực này có tiềm năng lớn về khai quật khảo cổ. Rồi đến phế tích tháp Chăm ở thôn Quá Giáng (xã Hòa Phước), tại đây đang có một ngôi miếu bà, chính giữa đặt một tượng Chăm trên bệ đá khắc hình con tê giác.

Người dân ở đây cho biết tìm thấy rất nhiều gạch và tượng Chăm, vào năm 1950 vẫn còn phế tích tháp cao hơn 2m. Phế tích ở Quá Giáng chưa từng được khai quật vì vậy các dấu tích vật chất còn rất phong phú, chứa đựng nhiều giá trị vật chất, mà nếu tiến hành khai quật sẽ phát lộ nhiều hiện vật giá trị. Nhiều phế tích khác như tháp Phong Lệ, Xuân Dương, chùa An Sơn, tất cả đều có quy mô lớn, được xây dựng rộng hàng ngàn mét vuông, mật độ xây dựng dày và có nhiều loại hình khác nhau, từ miếu thờ ngẫu tượng Linga-Yony đến các phế tích kiến trúc quy mô hay những lũy thành bằng đất, đã nói lên sự phong phú các loại hình di tích ở Đà Nẵng. Không chỉ có di tích Chăm mà hàng trăm di tích văn hóa Việt cổ cũng đã được tìm thấy chứng tỏ văn hóa Việt xuất hiện trên vùng đất này là cả một quá trình lâu dài, từ gia nhập-  định hình-phát triển và trở thành chủ thể của văn hóa vùng đất.

 2. Đến nay, trên địa bàn Đà Nẵng còn để lại nhiều di tích thuộc các thời kỳ khác nhau, tất cả tạo nên hệ thống di tích văn hóa đa dạng. Mỗi di tích là một thông điệp từ quá khứ bị lãng quên do hoàn cảnh lịch sử. "Những di tích, di vật Chăm tìm được đã phản ánh nhiều mặt về đời sống xã hội, kinh tế của người Chăm. Đặc biệt những kiến trúc, tác phẩm điêu khắc đã góp phần khẳng định về tôn giáo của người Chăm xưa, kỹ thuật chế tác  vật liệu xây dựng, kỹ thuật đào giếng... rất có giá trị"-tiến sĩ Phụng khẳng định. Có thể thấy văn hóa Chăm đã tạo nên sức sống theo suốt chiều dài lịch sử giai đoạn đầu của vùng đất Đà Nẵng. Từ nền tảng đó, văn hóa Việt đã có sự giao thoa và từng bước trở thành bộ phận chính thay thế văn hóa Chămpa. Những miếu thờ Thiên Yana của người Chăm được người Việt sử dụng qua tục thờ Mẫu, đền thờ Cá Ông được người Việt gọi là Nam hải Đại Vương, những đình chùa được sửa chữa để ghi dấu ấn Việt... Qua thời gian dấu ấn văn hóa Chăm hội nhập cùng văn hóa Việt, hai nền văn hóa ấy đã tương hợp với nhau để trở thành nền văn hóa Việt đặc sắc trên vùng đất Đà Nẵng.

Tuy mang nhiều giá trị lịch sử và văn hóa, thế nhưng nhiều di tích, phế tích trên địa bàn TP Đà Nẵng ngày càng hư hại theo năm tháng, nhất là những di tích kiến trúc có hơn 100 năm tồn tại. Trước thực trạng này,  Trung tâm quản lý di sản văn hóa  Đà Nẵng kiến nghị cần có kế hoạch trùng tu, tôn  tạo, bảo vệ các di tích. Đối với các phế tích Chăm thì cần được khai quật khảo cổ học để nghiên cứu, tìm hiểu. Tuy nhiên, điều ấy vẫn còn ở thì tương lai vì hiện không ít các di tích, phế tích ở Đà Nẵng vẫn thi gan cùng tuế nguyệt.

Hoàng Anh