Tuy nhiên, theo các chuyên gia giáo dục, thay vì quay lại những mô hình đã bộc lộ nhiều hạn chế, Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông vẫn cần được duy trì như một kỳ đánh giá trên quy mô quốc gia. Vấn đề đặt ra là tiếp tục hoàn thiện kỳ thi theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, tăng cường ứng dụng công nghệ và siết chặt các khâu tổ chức, qua đó nâng cao độ tin cậy, tính công bằng và minh bạch.

Trao đổi về vấn đề này, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Đỗ Đức Thái, Khoa Toán-Tin, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cho rằng, không thể hủy bỏ Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông và chuyển sang hình thức xét học bạ để cấp bằng tốt nghiệp, với hai lý do cơ bản cần được nhìn nhận.

Thứ nhất, đối với một bộ phận không nhỏ học sinh và giáo viên, nếu không thi thì sẽ không học và không dạy. Đây là thực tế cần được tính đến khi xây dựng phương án đánh giá, công nhận tốt nghiệp. Việc bỏ kỳ thi, chuyển hoàn toàn sang xét học bạ có thể làm suy giảm vai trò của một chuẩn đánh giá chung, đồng thời tạo ra những khác biệt lớn trong cách đánh giá giữa các nhà trường, địa phương.

Thứ hai, nếu không có những kỳ thi được tổ chức nghiêm túc, đánh giá trên diện rộng, đặc biệt ở quy mô quốc gia, các nhà quản lý giáo dục sẽ không có được những thông tin đủ tin cậy về thực trạng giáo dục phổ thông trên cả nước và tại từng địa phương.

Từ kết quả kỳ thi, cơ quan quản lý có thể phân tích chất lượng dạy và học ở từng môn, từng vùng miền, từng địa phương. Chẳng hạn, việc phân tích kết quả điểm thi môn Toán trong Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông các năm 2025 và 2026 có thể cung cấp những dữ liệu quan trọng để nhận diện thực trạng dạy học môn Toán tại các trường Trung học Phổ thông.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Đỗ Đức Thái, cũng không nên lấy việc tỷ lệ đỗ tốt nghiệp hằng năm ở mức trên 99% làm lý do để đặt câu hỏi về sự cần thiết của kỳ thi. Một dây chuyền sản xuất dù có 99% sản phẩm đạt chuẩn thì khâu kiểm tra sản phẩm đầu ra vẫn không thể bị loại bỏ. Với giáo dục, kỳ thi không chỉ nhằm phân loại học sinh đỗ hay trượt tốt nghiệp, mà còn tạo ra một hệ thống dữ liệu để đánh giá chất lượng và phát hiện những vấn đề bất thường.

Giáo sư Đỗ Đức Thái cũng cho rằng, không nên vì những bất cập phát sinh trong một kỳ thi mà quay trở lại tình trạng các trường đại học đồng loạt tổ chức các kỳ thi tuyển sinh riêng biệt. Nếu các trường cùng tổ chức kỳ thi riêng theo mô hình truyền thống, thí sinh có thể phải di chuyển nhiều lần, phát sinh chi phí lớn cho gia đình, đặc biệt là học sinh ở vùng sâu, vùng xa. Sự phân mảnh của các kỳ thi cũng có thể tạo ra những bất bình đẳng mới trong tiếp cận cơ hội tuyển sinh.

Mặt khác, các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy do một số trường đại học tổ chức hiện mới tiếp cận được một bộ phận thí sinh. Việc sử dụng các kỳ thi này như phương thức tuyển sinh chủ đạo trên phạm vi toàn quốc vì vậy chưa phải là giải pháp phù hợp với mọi đối tượng học sinh.

Từ thực tiễn tổ chức kỳ thi, yêu cầu hiện nay là tiếp tục hoàn thiện Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông theo hướng chuẩn hóa, hiện đại, đồng thời giảm tối đa những yếu tố có thể dẫn đến sai phạm.

Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đang chỉ đạo rà soát, đánh giá toàn diện việc tổ chức kỳ thi trong giai đoạn vừa qua, trên cơ sở đó tiếp tục hoàn thiện để hướng tới một kỳ thi an toàn, chất lượng và hiệu quả.

Trọng tâm trước hết là hiện đại hóa công tác khảo thí, xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, phân tích độ khó, độ phân biệt và độ tin cậy của câu hỏi, đề thi. Đây là cơ sở để bảo đảm đề thi bám sát yêu cầu cần đạt của chương trình, đồng thời có khả năng đánh giá và phân hóa phù hợp.

Việc tổ chức thi trên máy tính cũng được nghiên cứu, thí điểm theo lộ trình phù hợp, không chuyển đổi đồng loạt khi điều kiện giữa các vùng miền chưa đồng đều. Cùng với đó, trí tuệ nhân tạo có thể được ứng dụng để hỗ trợ phát hiện những bất thường trong phổ điểm, kết quả chấm, quy đổi điểm, điểm chuẩn và hành vi đăng ký bất thường.

Trong tổ chức thi, cần tiếp tục tăng cường phân tách nhiệm vụ, kiểm tra chéo, luân chuyển vị trí nhạy cảm, sử dụng camera và lưu vết điện tử. Các hành vi cố ý can thiệp vào quá trình thi cần được xử lý bằng chế tài đủ sức răn đe.

Nhìn rộng hơn, vấn đề thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông và tuyển sinh đại học là một bài toán phức tạp, đã trải qua nhiều lần cải cách. Mỗi mô hình đều có những ưu điểm và hạn chế nhất định. Vì vậy, việc xử lý những bất cập trong kỳ thi cần được đặt trong tổng thể tiến trình đổi mới giáo dục, thay vì chỉ nhìn từ một sự cố để phủ nhận toàn bộ hệ thống.

Duy trì Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông không đồng nghĩa với việc giữ nguyên cách tổ chức cũ. Kỳ thi cần tiếp tục được đổi mới theo hướng gọn nhẹ, giảm áp lực và chi phí xã hội, đồng thời bảo đảm độ tin cậy, tính trung thực, công bằng và khả năng đánh giá đúng năng lực học sinh.

Việt Hà