Bộ cồng chiêng Kơ Đơ của người Gia Rai có niên đại khoảng cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, gồm 8 chiếc, trong đó có 5 chiêng bằng và 3 chiêng có núm. Được chế tác thủ công với kỹ thuật tinh xảo, bộ chiêng không chỉ có giá trị về lịch sử, nghệ thuật mà còn lưu giữ những tri thức, tập quán và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng người Gia Rai. Trải qua hơn một thế kỷ, hiện vật được các thế hệ trong gia đình gìn giữ, gắn bó với những nghi lễ truyền thống và sinh hoạt cộng đồng. Với những giá trị tiêu biểu, Bộ cồng chiêng Kơ Đơ, niên đại đầu thế kỷ XX, do Bảo tàng Pleiku lưu giữ, đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia đợt 14 tại Quyết định số 236/QĐ-TTg ngày 3-2-2026. Tối 7-11, tại Quảng trường Đại Đoàn Kết (phường Pleiku, tỉnh Gia Lai), quyết định này được công bố trong chương trình nghệ thuật “Đêm hội cồng chiêng”, một trong những hoạt động chính của Festival Cồng chiêng - Tuần lễ Hoa dã quỳ - Núi lửa Chư Đang Ya năm 2026.

Phát biểu tại chương trình, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Phạm Anh Tuấn nhấn mạnh, từ bao đời nay, tiếng cồng chiêng đã hiện diện trong đời sống buôn làng Tây Nguyên, từ những nghi lễ thiêng liêng đến các ngày hội cộng đồng. Cồng chiêng không đơn thuần là âm nhạc, mà còn là tiếng nói tâm hồn, ký ức cộng đồng và sợi dây kết nối con người với thiên nhiên, tổ tiên. Những giá trị đặc sắc ấy đã góp phần làm nên Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, được UNESCO vinh danh là Kiệt tác Di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại năm 2005. Việc Bộ cồng chiêng Kơ Đơ được công nhận là Bảo vật quốc gia tiếp tục khẳng định chiều sâu văn hóa của di sản, bởi giá trị không chỉ nằm ở hiện vật mà còn kết tinh trong tri thức, kỹ thuật chỉnh chiêng, nghệ thuật diễn tấu và ký ức được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, theo Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai, trước những biến đổi của đời sống hiện đại, không gian văn hóa truyền thống đang chịu nhiều tác động. Nhiều nghệ nhân am hiểu bài chiêng cổ, kỹ thuật chỉnh chiêng và tri thức dân gian đã cao tuổi, trong khi việc truyền dạy cho thế hệ trẻ còn gặp khó khăn. Nếu những tri thức ấy không được trao truyền kịp thời, nguy cơ mai một những giá trị văn hóa không thể thay thế là điều đáng lo ngại. Từ thực tế đó, lãnh đạo tỉnh Gia Lai xác định công tác bảo tồn phải được thực hiện toàn diện, không chỉ gìn giữ những bộ chiêng quý mà còn bảo vệ bài chiêng cổ, thang âm nguyên bản, nghi lễ, tri thức và không gian văn hóa của cộng đồng. Những yếu tố nguyên bản cần được gìn giữ, các yếu tố cải biên phải được nhận diện rõ, việc tiếp nhận cái mới phải hướng đến làm giàu thêm chứ không làm mất đi bản sắc truyền thống.

Tỉnh Gia Lai xác định người dân là chủ thể của di sản, già làng và nghệ nhân là những người nắm giữ tri thức quý báu, còn buôn làng chính là không gian để di sản tiếp tục tồn tại. Địa phương sẽ quan tâm nghiên cứu, kiểm kê, số hóa các giá trị có nguy cơ mai một; hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ, đồng thời gắn bảo tồn văn hóa với sinh kế và đời sống nhân dân. Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai cũng nhấn mạnh, hiệu quả bảo tồn không chỉ được đánh giá qua quy mô những lễ hội mà quan trọng hơn là có bao nhiêu bài chiêng cổ được lưu giữ, bao nhiêu nghệ nhân có người kế tục và bao nhiêu người trẻ tự hào tiếp nối văn hóa của cha ông. Cùng với bảo tồn, Gia Lai hướng đến phát huy văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững. Trong đó, du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng được kỳ vọng tạo thêm sinh kế, nâng cao đời sống người dân. Việc khai thác giá trị di sản không thể chỉ dừng ở những sản phẩm trình diễn phục vụ du khách, mà phải bảo đảm văn hóa được trân trọng và chính cộng đồng gìn giữ di sản được hưởng lợi.

Festival Cồng chiêng Gia Lai 2026 diễn ra trong Năm Du lịch Quốc gia 2026 là dịp tôn vinh di sản, tri ân các thế hệ nghệ nhân và cộng đồng đã bền bỉ gìn giữ bản sắc văn hóa Tây Nguyên, đồng thời giới thiệu hình ảnh Gia Lai mới với sự kết nối giữa đại ngàn và biển xanh. Trong khuôn khổ chương trình “Đêm hội cồng chiêng”, gần 2.000 nghệ nhân đến từ 10 tỉnh, thành phố và 29 xã của Gia Lai đã hội tụ tại Quảng trường Đại Đoàn Kết. Những thanh âm cồng chiêng của các dân tộc cùng vang lên trong không gian nghệ thuật thực cảnh được dàn dựng công phu, tái hiện hình ảnh nhà rông, nhà sàn và các hoạt động sinh hoạt truyền thống như dệt vải, gùi nước, giã gạo. Chương trình còn có sự tham gia biểu diễn của Nghệ sĩ Nhân dân Thanh Lam, Nghệ sĩ Ưu tú Cao Minh, ca sĩ Phạm Anh Khoa, Thái Dương 9X, nhóm Bazan và nhạc sĩ, ca sĩ Vinh Khuất. Đáng chú ý, Vinh Khuất giới thiệu ca khúc “Vang xa tiếng cồng chiêng” được sáng tác riêng cho lễ hội. Liên khúc “Tiếng trống cao nguyên” cùng màn pháo hoa nghệ thuật kéo dài 15 phút khép lại đêm hội, để lại dấu ấn về sự giao hòa giữa các giá trị văn hóa truyền thống và nghệ thuật đương đại.

Hà Vy