Bồi đắp mạch nguồn di sản

Từ dấu mốc thành lập Thừa tuyên Quảng Nam năm 1471 đến thời kỳ hưng thịnh của thương cảng quốc tế Hội An, hành trình 555 năm đã hun đúc nên một không gian văn hóa giàu bản sắc, cởi mở và năng động. Phát huy nguồn lực di sản trong giai đoạn mới đòi hỏi sự hài hòa giữa bảo tồn những giá trị truyền thống với yêu cầu phát triển bền vững. Hội thảo "Đô thị thương cảng Hội An và xứ Quảng trong hành trình 555 năm" là dịp nhìn lại tiến trình lịch sử, nhận diện những giá trị đặc sắc đã làm nên diện mạo văn hóa xứ Quảng, đồng thời trao đổi giải pháp bảo tồn, phát huy di sản trong bối cảnh Đà Nẵng bước vào giai đoạn phát triển mới.

Phát biểu khai mạc, Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh, dấu mốc 555 năm là dịp nhìn lại chặng đường lịch sử nhiều biến động nhưng giàu bản sắc của xứ Quảng; qua đó nhận diện sâu sắc hơn những giá trị lịch sử, văn hóa và di sản đang tạo nền tảng, động lực cho không gian phát triển của thành phố hôm nay. Theo lãnh đạo thành phố, văn hóa và di sản không chỉ là đối tượng cần bảo tồn mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển bền vững. Vì vậy, công tác bảo tồn cần được tiếp cận toàn diện, gắn với việc gìn giữ không gian sống, cộng đồng dân cư, ký ức đô thị, tri thức dân gian, nghề truyền thống và các thực hành văn hóa bản địa. Chuyển đổi số cũng cần được xem là công cụ quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, lưu trữ, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản.

Theo Ban tổ chức, hội thảo nhận được 83 tham luận khoa học, trong đó tuyển chọn 55 tham luận đưa vào kỷ yếu. Các công trình tập trung vào ba nhóm vấn đề: quá trình hình thành, phát triển và vị thế của xứ Quảng, đô thị thương cảng Hội An trong lịch sử; Hội An và xứ Quảng trong mạng lưới giao thương quốc tế, giao lưu và tiếp biến văn hóa; bảo tồn, phát huy giá trị di sản đô thị thương cảng Hội An và TP Đà Nẵng trong giai đoạn hiện nay.

Từ nhiều cách tiếp cận, kết hợp nghiên cứu sử liệu, tư liệu nước ngoài, văn bản Hán Nôm và khảo sát thực địa, các nhà nghiên cứu góp phần làm rõ quá trình hình thành cộng đồng cư dân, phát triển kinh tế, giao lưu văn hóa và tích lũy những giá trị xã hội trên vùng đất xứ Quảng. Lịch sử nơi đây không chỉ được nhận diện qua các dấu mốc hành chính mà còn qua sự vận động liên tục của đời sống cộng đồng và khả năng thích ứng trước những biến đổi của thời cuộc.

Một trong những điểm đáng chú ý là cách tiếp cận xứ Quảng như một "vùng đất mở". Qua quá trình tiếp xúc giữa các cộng đồng cư dân, giao thương với bên ngoài và tiếp nhận những yếu tố văn hóa mới, vùng đất này hình thành diện mạo đa dạng, vừa cởi mở vừa bền bỉ gìn giữ bản sắc địa phương.

Trong dòng chảy ấy, Hội An từng phát triển thành thương cảng quốc tế sầm uất, nơi các hoạt động buôn bán gắn bó mật thiết với giao lưu văn hóa. Những nghiên cứu về giao thương với Nhật Bản, chính sách ngoại thương của các chúa Nguyễn, mạng lưới vận chuyển hàng hóa và vai trò của các làng nghề đã góp phần làm sáng rõ nền tảng kinh tế tạo nên sức sống của thương cảng.

Sự giao lưu với bên ngoài không chỉ đem lại sự phát triển về thương mại mà còn góp phần định hình kiến trúc, phong tục, tín ngưỡng và lối sống của cộng đồng cư dân. Hội An vì thế mang diện mạo riêng: một đô thị có khả năng tiếp nhận những yếu tố mới, dung hòa nhiều sắc thái văn hóa nhưng vẫn duy trì bản sắc bản địa.

Bảo tồn di sản từ chiều sâu cộng đồng

Có thể thấy di sản Hội An và xứ Quảng không chỉ hiện diện trong những công trình kiến trúc cổ hay các di tích được xếp hạng. Đó còn là ký ức của cộng đồng, tri thức nghề truyền thống, tập quán sinh hoạt, tín ngưỡng và những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ. Nếu kiến trúc và cảnh quan tạo nên diện mạo vật thể của đô thị, thì đời sống cộng đồng chính là yếu tố góp phần duy trì sức sống và tính liên tục của di sản. Bởi vậy, một đô thị di sản không thể chỉ được nhìn nhận như tập hợp những công trình cổ cần gìn giữ, mà phải được đặt trong mối quan hệ tổng thể với môi trường cảnh quan, không gian sinh hoạt, sinh kế và đời sống văn hóa của người dân.

Các vấn đề như bảo tồn đô thị di sản, phát huy giá trị di sản tư liệu, ứng dụng công nghệ số, phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế di sản được nhìn nhận trong mối quan hệ giữa gìn giữ tính xác thực, tính toàn vẹn của di sản với khai thác hiệu quả nguồn lực văn hóa phục vụ phát triển kinh tế- xã hội là nội dung được đặt ra trong nhóm tham luận về bảo tồn, phát huy giá trị di sản Hội An và TP Đà Nẵng hiện nay.

Thực tế đặt ra yêu cầu phải tìm được điểm cân bằng giữa bảo tồn và phát triển. Khai thác di sản để phục vụ du lịch, dịch vụ và các hoạt động kinh tế cần đi đôi với bảo vệ cảnh quan, gìn giữ không gian văn hóa và bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng. Khi người dân được tham gia vào quá trình bảo tồn, được hưởng lợi từ những giá trị văn hóa do chính cộng đồng gìn giữ, di sản mới có điều kiện tiếp tục sống trong đời sống đương đại.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số mở ra cơ hội số hóa tư liệu, lưu trữ dữ liệu di sản, hỗ trợ nghiên cứu, quảng bá và nâng cao hiệu quả quản lý. Tuy nhiên, công nghệ cần được sử dụng như một phương tiện hỗ trợ, không thay thế việc gìn giữ những giá trị nguyên gốc, không gian văn hóa và các thực hành truyền thống đã làm nên bản sắc của vùng đất.

Nhìn từ hành trình 555 năm, lịch sử Hội An gắn bó mật thiết với lịch sử xứ Quảng và tiến trình phát triển của không gian Đà Nẵng hôm nay. Các tuyến giao thương, hoạt động kinh tế biển, mạng lưới làng nghề và mối liên hệ giữa những cộng đồng cư dân đã tạo nên một không gian lịch sử- văn hóa có tính kết nối, trong đó đô thị, làng nghề và vùng cư dân cùng góp phần bồi đắp bản sắc chung.

Dấu mốc 555 năm vì thế không chỉ mang ý nghĩa nhìn lại quá khứ mà còn gợi mở trách nhiệm đối với tương lai. Phát huy nguồn lực di sản cần bắt đầu từ nhận thức đầy đủ về giá trị lịch sử, văn hóa và vai trò của cộng đồng; từ đó xây dựng những giải pháp bảo tồn phù hợp với yêu cầu phát triển của thành phố.

Giữ gìn di sản không có nghĩa là đóng khung quá khứ, mà là tạo điều kiện để những giá trị được các thế hệ tiền nhân bồi đắp tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Trên nền tảng ấy, Hội An và xứ Quảng có thể phát huy chiều sâu văn hóa, tinh thần cởi mở và sức sáng tạo đã được hun đúc qua nhiều thế kỷ, đóng góp vào hành trình xây dựng Đà Nẵng phát triển bền vững, giàu bản sắc và có sức lan tỏa.

X.SƠN