(Cadn.com.vn) - Trong khi phong trào cách mạng toàn tỉnh đang gặp khó khăn sau vụ khủng bố của địch tháng 10-1930, thì cuối năm 1932, được sự giúp đỡ của Tỉnh ủy Quảng Ngãi, Chi bộ An Hòa, phủ Tam Kỳ (còn gọi là Chi bộ Quang Ánh Minh) được thành lập. Từ hoạt động của Chi bộ An Hòa, Tỉnh ủy lâm thời Quảng Nam được lập lại, trên cơ sở đó ngày 15-8-1933, Phủ ủy Tam Kỳ (nay là Huyện ủy Núi Thành, Phú Ninh và Thành ủy Tam Kỳ) được thành lập, đánh dấu một mốc son chói lọi trong phong trào cách mạng địa phương.

Ngay sau khi ra đời (28-3-1930), Đảng bộ tỉnh Quảng Nam đã lãnh đạo nhân dân trong tỉnh hưởng ứng phong trào đấu tranh 1930 - 1931. Trong khi phong trào cách mạng trong toàn tỉnh đang phát triển thì tháng 10-1930, địch phát hiện ra cơ quan Tỉnh ủy. Toàn bộ tài liệu của Tỉnh ủy bị tịch thu, cơ quan phân Xứ ủy đóng tại Đà Nẵng bị phát hiện. Hầu hết các đồng chí trong Tỉnh ủy, phần lớn đảng viên, hội viên công hội đỏ, nông hội đỏ, cứu tế đỏ trong tỉnh đều bị bắt, các tổ chức cơ sở Đảng trong toàn tỉnh bị bể vỡ.

Đồng chí Phan Truy,  Bí thư Phủ ủy Tam Kỳ 1933 – 1935

Sau vụ bể vỡ trên, phong trào cách mạng toàn tỉnh đang gặp nhiều khó khăn thì ở vùng An Hòa và các xã phía Nam của Phủ Tam Kỳ được sự giúp đỡ từ phong trào cách mạng Quảng Ngãi tiếp tục phát triển. Đầu năm 1932, sau khi ra tù các đồng chí Hồ Đắc Thành, Phan Kỉnh về bắt liên lạc với nhóm thanh niên ở Bàn Than, An Hòa (được thành lập từ năm 1929 vẫn còn duy trì hoạt động) và chuyển thành tổ Cứu tế đỏ, hoạt động theo Điều lệ và Cương lĩnh của Đảng Cộng sản Đông Dương. Ban đầu tổ cứu tế đỏ có 4 người, do Võ Minh phụ trách, sau thời gian hoạt động tích cực, đã thành lập được 14 tổ cứu tế đỏ ở các xã trong vùng, với 70 hội viên.

Trước sự phát triển của các tổ chức Cứu tế đỏ, số lượng hội viên ngày càng đông, yêu cầu phải có một tổ chức Đảng để lãnh đạo phong trào cách mạng địa phương. Sau một thời gian đồng chí Võ Minh, Trần Học Giới bắt được liên lạc với Tỉnh ủy Quảng Ngãi và được sự giúp đỡ của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Ngãi. Ngày 2-12-1932, tại rừng dừa Đồng Dân, thôn Hòa Thuận, xã An Hòa (nay là thôn Thuận An, xã Tam Hải) chi bộ An Hòa được thành lập, lấy tên là "Quang Ánh Minh", gồm 3 đảng viên: Võ Minh, Trần Học Giới và Lương Hợp Phố, do đồng chí Võ Minh làm Bí thư. Chi bộ chịu sự lãnh đạo trực tiếp của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Ngãi.

Sau khi thành lập, các đồng chí đảng viên trong chi bộ An Hòa, đã tích cực tuyên truyền vận động cách mạng, phát triển đảng viên, thành lập các tổ Cứu tế đỏ. Đến tháng 4-1933, chi bộ An Hòa kết nạp thêm 6 đảng viên, phát triển 3 tổ Đảng. Cùng với việc tuyên truyền, xây dựng tổ chức, Chi bộ tích cực tuyên truyền, vận động nhân dân đấu tranh chống bọn lý hương, cường hào bóc lột, gian lận trong việc thu thuế, tăng thuế, cúng tế, mê tín, dị đoan, làm cho đời sống nhân dân đã đói khổ càng thêm bần cùng... Tiếp đó, ngày 21-2-1933, nổ ra cuộc bãi công của hơn 250 công nhân mỏ vàng Bồng Miêu, đấu tranh đòi phụ cấp và thực hiện chế độ bảo hiểm. Ngày 14-3-1933, hơn 150 công nhân đường sắt đoạn Trà Lý - Bích Ngô bãi công đòi giảm giờ làm và phát lương đúng định kỳ... những cuộc đấu tranh này do Chi bộ An Hòa lãnh đạo hoặc ít nhiều do ảnh hưởng hoạt động của Chi bộ.

Trước việc phong trào đấu tranh của công nhân và nhân dân trong phủ đang phát triển, đầu năm 1933, tại Rừng Định Phước (Tam Nghĩa), Chi bộ An Hòa họp kiểm điểm tình hình và bàn nhiệm vụ phát triển cách mạng trong tình hình mới. Thực hiện sự chỉ đạo của Ban Cán sự Đảng miền Nam Trung Kỳ, hội nghị chuyển sang bàn nội dung và quyết định thành lập lại Tỉnh ủy lâm thời Quảng Nam, do đồng chí Võ Minh làm Bí thư, đồng chí Trần Học Giới, Phó Bí thư và đồng chí Lương Hợp Phố. Tỉnh ủy lâm thời ra tờ báo "Cờ đỏ" để tuyên truyền đường lối cách mạng của Đảng.

Rừng Định Phước, nơi thành lập Phủ ủy Tam Kỳ. Ảnh: Tư Liệu

Sau khi thành lập, Tỉnh ủy lâm thời giao cho Chi bộ An Hòa, do đồng chí Phan Truy làm Bí thư, phát triển tổ chức đảng trong toàn phủ Tam Kỳ. Chỉ trong thời gian ngắn các chi bộ đảng ở các xã trong phủ Tam Kỳ được thành lập. Trên cơ sở đó, ngày 15-8-1933 tại khu Rừng Định Phước (xã Tam Nghĩa), phủ ủy lâm thời Tam Kỳ được thành lập, gồm các đồng chí Phan Truy, Nguyễn Phùng, Đào Thuần Thăng, do đồng chí Phan Truy làm Bí thư.

Sự ra đời của Phủ ủy lâm thời Tam Kỳ là một mốc son chói lọi của lịch sử Đảng bộ địa phương. Từ đó, Phủ ủy lãnh đạo phong trào cách mạng ở địa phương vượt qua mọi khó khăn, thử thách. Đặc biệt, trong cuộc tổng khởi nghĩa giành chính quyền tháng Tám năm 1945, Phủ ủy Tam Kỳ đã lãnh đạo nhân dân trong phủ nổi dậy khởi nghĩa giành chính quyền, góp phần đưa Quảng Nam trở thành một trong những tỉnh giành chính quyền sớm nhất trong cả nước.

Lê Năng Đông