Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 25-9 cho biết Tehran đã chuyển tới Mỹ thông qua các bên trung gian một kế hoạch gồm nhiều bước, nhằm chấm dứt giao tranh, mở lại eo biển Hormuz và nối lại đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran.Theo đề xuất, thời gian 7 ngày sẽ được tính từ thời điểm Washington chấp nhận kế hoạch. Trong 4-5 ngày đầu, Mỹ được yêu cầu thực hiện các bước nhằm đáp ứng những điều kiện của Tehran. Đến ngày thứ 6, Iran sẽ mở lại eo biển Hormuz, còn ngày thứ 7, hai bên sẽ bắt đầu đàm phán về một thỏa thuận cuối cùng.Các điều kiện Iran đưa ra bao gồm Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, miễn trừ các biện pháp trừng phạt đối với hoạt động bán dầu của Tehran, giải phóng khoảng 12 tỷ USD tài sản Iran đang bị đóng băng và tuân thủ một lệnh ngừng bắn trên phạm vi khu vực, trong đó có Lebanon và Yemen. Đổi lại, Iran sẽ khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz và nối lại đàm phán về vấn đề hạt nhân.Ông Araghchi cho biết đề xuất này được xây dựng trên cơ sở bản ghi nhớ mà Mỹ và Iran đạt được hồi tháng 6. Ngoại trưởng Iran nói các điều kiện mới không vượt quá những nội dung từng được hai bên thảo luận trước đó.

Tuy nhiên, Tổng thống Trump ngày 26-9 tuyên bố ông đã bác bỏ đề xuất của Tehran.Trả lời phóng viên trước khi rời Nhà Trắng, ông Trump nói: “Tôi bác bỏ đề xuất của họ. Tôi đã từ chối thỏa thuận của họ”. Nhà lãnh đạo Mỹ cho rằng Tehran đang tìm cách nhanh chóng mở lại eo biển Hormuz do chịu sức ép kinh tế lớn. Ông nói: “Họ muốn một thỏa thuận để mở cửa eo biển Hormuz ngay lập tức vì họ đang tổn thất quá nặng nề”. Ông Trump đồng thời cho biết Washington không phản đối việc đạt được một thỏa thuận với Tehran, nhưng không chấp nhận các điều kiện hiện tại. “Họ muốn đạt được một thỏa thuận và tôi nghĩ điều đó không có vấn đề gì. Tôi cũng muốn đạt được một thỏa thuận. Nhưng thỏa thuận đó sẽ không thể chấp nhận được”, ông nói. Theo Tổng thống Mỹ, việc Iran muốn nhanh chóng khôi phục hoạt động qua Hormuz liên quan trực tiếp đến nguồn thu của nước này. Ông cho rằng Tehran đang chịu tổn thất lớn khi hoạt động hàng hải và xuất khẩu dầu bị ảnh hưởng.

Phản ứng của ông Trump được đưa ra trong bối cảnh các kênh liên lạc giữa Washington và Tehran vẫn được duy trì thông qua các bên trung gian. Trước đó, một quan chức Nhà Trắng cho biết Mỹ đang có các cuộc trao đổi “tích cực và mang tính xây dựng” với các bên trung gian liên quan đến cuộc xung đột.Tuy nhiên, việc Tổng thống Trump công khai bác bỏ đề xuất 7 ngày cho thấy hai bên vẫn còn khoảng cách đáng kể về những điều kiện để chấm dứt giao tranh và khôi phục hoạt động hàng hải qua Hormuz.

Sau tuyên bố của Tổng thống Trump, Ngoại trưởng Araghchi cho biết Tehran đã ghi nhận phản ứng công khai của Washington nhưng vẫn chờ phản hồi chính thức thông qua các bên trung gian trước khi đưa ra quyết định tiếp theo. Iran khẳng định sẽ không từ bỏ các điều kiện đã đưa ra trong kế hoạch.

Tổng thống Masoud Pezeshkian trong cuộc trả lời phỏng vấn Al Jazeera ngày 26-9 cũng cho biết Tehran không còn tin tưởng vào đàm phán với Washington sau những lần đối thoại trước đây bị tiếp nối bằng các cuộc tấn công và các biện pháp trừng phạt. “Chúng tôi không có niềm tin vào phía Mỹ và không biết trên cơ sở nào có thể đạt được một sự thấu hiểu với họ”, ông Pezeshkian nói.Theo Tổng thống Iran, Qatar và Pakistan hiện đóng vai trò trung gian, chuyển các thông điệp giữa Tehran và Washington. Ông cho biết Iran vẫn cho rằng khủng hoảng có thể được giải quyết thông qua đàm phán thay vì sử dụng vũ lực.

Về eo biển Hormuz, ông Pezeshkian khẳng định tuyến đường này có thể được mở lại cho hoạt động thương mại nếu hai bên đạt được thỏa thuận chấm dứt xung đột. Tehran coi việc mở lại Hormuz là một phần của tiến trình ngoại giao chứ không phải một bước đi tách rời khỏi các vấn đề an ninh và hạt nhân.

Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải chiến lược nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và Biển Arab. Trước khi xung đột bùng phát, khoảng 1/5 lượng dầu và khí đốt được giao dịch trên thế giới đi qua tuyến đường này. Việc hoạt động hàng hải bị gián đoạn vì thế gây sức ép lên thị trường năng lượng và làm gia tăng lo ngại về nguồn cung toàn cầu.Trong đề xuất mới, Tehran sử dụng việc mở lại Hormuz như một phần của gói thỏa thuận rộng hơn, bao gồm ngừng giao tranh, nới lỏng các biện pháp trừng phạt và nối lại đàm phán hạt nhân. Washington, ngược lại, chưa chấp nhận lộ trình mà Iran đưa ra.

Diễn biến mới cho thấy dù các kênh liên lạc Mỹ - Iran vẫn còn hoạt động, triển vọng đạt được một thỏa thuận trong ngắn hạn vẫn phụ thuộc vào khả năng hai bên thu hẹp bất đồng về điều kiện ngừng giao tranh, các biện pháp trừng phạt và quyền kiểm soát hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz.

AN BÌNH