Sông được “tầm soát sức khỏe” thường xuyên

Dù đi qua nửa đời người gắn bó cuộc sống bên dòng Cu Đê nhưng chỉ đến khi trở thành “học viên” vừa học lý thuyết, vừa thực hành, người dân Cơ Tu tại các tổ dân phố của phường Hải Vân mới thực sự tận mắt chứng kiến những chỉ dấu khoa học về sức khỏe dòng sông. Sau tập huấn giám sát và sử dụng thiết bị đo chất lượng nước cầm tay, tổ giám sát và bảo vệ sức khỏe dòng sông của tổ dân phố Nam Mỹ, Tà Lang, Giàn Bí được đi thực tế, quan sát màu nước, độ đục, hệ thủy sinh, các nguồn xả thải và những hoạt động có nguy cơ xâm hại nguồn nước sông Cu Đê từ thượng nguồn đến hạ lưu. Chính họ trực tiếp lấy mẫu nước, sử dụng thiết bị cầm tay để đo các chỉ tiêu chất lượng nước như: độ pH, chất rắn lơ lửng trong nước (TTS), độ mặn, mức độ ô nhiễm…

Ông Hà Xuân Tàu - Tổ phó tổ giám sát và bảo vệ sức khỏe dòng sông tại tổ dân phố Tà Lang cho biết, 6 thành viên trong tổ được chia làm 2 nhóm giám sát khu vực sông Nam, thượng nguồn sông Cu Đê. Các thành viên sử dụng thiết bị đo nhanh, cập nhật dữ liệu nhiều vị trí, nhiều khung giờ để có những đánh giá khách quan. Ngoài nguồn nước, tổ còn kiểm tra, bảo vệ cá niên định kỳ hằng tháng kịp thời báo cáo khi phát hiện các nguy cơ ảnh hưởng đến nguồn lợi thủy sản trên sông. “Bản thân mình phải thực hành nghiêm túc trước khi tuyên truyền, vận động người khác không xả rác, không xâm hại bờ sông, lòng sông. Nếu phát hiện người lạ đến các khe suối, xâm nhập rừng trái phép phải nhanh chóng báo cơ quan chức năng”, ông Tàu cho hay.

Một điểm đáng chú ý của mô hình là sự tham gia tích cực của phụ nữ, chiếm gần 70% lực lượng. Sự tỉ mỉ, trách nhiệm và gắn bó với đời sống cộng đồng đã giúp họ trở thành những “y tá” kiểm tra sức khỏe định kỳ cho dòng sông. Bà Trần Thị Phương (tổ dân phố Giàn Bí) cho biết, ngoài việc theo dõi chất lượng nước, bà còn tích cực tham gia thu gom rác thải, tuyên truyền người dân và du khách không khai thác thủy sinh theo hướng tận diệt.

Theo ông Nguyễn Văn Trung - Trưởng ban công tác Mặt trận tổ dân phố Tà Lang, từ lâu cộng đồng nơi đây đã sử dụng nguồn nước khe, suối đưa về để ăn uống, sinh hoạt nên có ý thức bảo vệ nguồn nước cao. Từ khi thành phố xây đập dâng Nam Mỹ để cấp nước cho Nhà máy nước Hòa Liên, người dân càng nâng cao trách nhiệm “tầm soát” sức khỏe sông Cu Đê, bởi nguồn nước của sông gắn liền với đời sống, sức khỏe, sinh kế của mình. “Từ khi Dự án “Thúc đẩy hiệu quả sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ môi trường và quản lý bền vững tài nguyên nước tại Đà Nẵng” được triển khai, nhiều lớp tập huấn, tuyên truyền được tổ chức, giúp ý thức người dân chuyển biến rõ rệt bằng những hành động cụ thể”, ông Trung cho hay.

Không chỉ tại phường Hải Vân, dự án cũng được triển khai tại các thôn Bắc An (xã Hòa Tiến), Thạch Bồ và Bồ Bản (xã Hòa Vang), Thái Lai (xã Bà Nà). Tại đây, các tổ giám sát cộng đồng định kỳ “khám tổng quát”, đo chất lượng nước trên hồ Bàu Trai, sông Tuý Loan và sông Yên… nhằm bảo vệ nguồn nước sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là đảm bảo chất lượng đầu vào cho Nhà máy nước Cầu Đỏ, nơi đang cấp lượng lớn nước sinh hoạt cho thành phố.

Sức khỏe dòng sông gắn liền sức khỏe, sinh kế con người

Dự án “Thúc đẩy hiệu quả sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ môi trường và quản lý bền vững tài nguyên nước tại thành phố Đà Nẵng” xây dựng mô hình Cộng đồng giám sát và bảo vệ sức khỏe dòng sông. Dự án do Trung tâm Nghiên cứu môi trường và cộng đồng (CECR) phối hợp các đơn vị, địa phương triển khai từ tháng 10-2024 đến tháng 10-2027 với sự tài trợ của Tổ chức Stichting Oxfarm Novib.

Bà Nguyễn Ngọc Lý - Chủ tịch Hội đồng quản lý CECR cho biết, dự án được triển khai nhằm thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ môi trường và quản lý bền vững tài nguyên nước một cách hiệu quả, bền vững. Sức khỏe của một dòng sông không chỉ thể hiện qua trữ lượng nước dồi dào vào mùa khô, màu nước trong, không ô nhiễm mà còn được thể hiện qua hệ sinh thái thủy sinh cũng như các chỉ tiêu chất lượng nước đảm bảo quy chuẩn. Khi dòng sông khỏe mạnh vào mùa khô, nhất là các sông đang cấp nước sinh hoạt, phục vụ sản xuất nông nghiệp và các ngành kinh tế sẽ góp phần đảm bảo sức khỏe của con người và sự phát triển KT-XH.

Được triển khai tại 7 thôn, tổ dân phố dọc lưu vực các con sông thuộc xã Bà Nà, Hòa Vang, Hòa Tiến và phường Hải Vân, mô hình xây dựng cộng đồng dân cư là chủ thể trong bảo vệ môi trường, nguồn nước theo đúng tinh thần Luật Bảo vệ môi trường. “Thông qua việc kết nối chuyên gia chuyển giao kiến thức, trang bị thiết bị, sổ tay và hướng dẫn cập nhật dữ liệu lên nền tảng số, CECR đã góp phần nâng cao năng lực người dân trong giám sát, bảo vệ sức khỏe các dòng sông”, bà Lý cho hay.

Tham gia cùng dự án, ông Nguyễn Bá Sơn - Chủ tịch Hội Luật gia TP Đà Nẵng đánh giá, sông Cu Đê, sông Túy Loan và sông Yên không chỉ phục vụ sinh kế của người dân ở hai bên bờ mà còn đóng vai trò quan trọng trong cấp nước sinh hoạt và đảm bảo an ninh nguồn nước cho thành phố. Các hoạt động bảo vệ nguồn nước tập trung vào kiểm soát hoạt động du lịch và các nguồn xả thải, bảo đảm tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật và hạn chế xây dựng công trình gây tác động đến dòng chảy. Khi phát hiện vi phạm, người dân chủ động phản ánh, kiến nghị chính quyền và cơ quan chức năng kịp thời xử lý.

Theo ông Sơn, hệ thống pháp luật hiện hành có nhiều quy định liên quan đến bảo vệ nguồn nước, như Luật Bảo vệ môi trường, Luật Tài nguyên nước, Luật Tiếp cận thông tin. Trong đó Luật Tiếp cận thông tin chỉ dẫn cho cộng đồng dân cư thực hiện quyền bảo vệ nguồn nước với tư cách là một chủ thể bảo vệ sinh kế, nguồn sống của chính mình, góp phần định hình hướng phát triển KT-XH của địa phương. “Khi trở thành chủ thể của dự án, nhận thức, trách nhiệm của người dân được nâng cao. Bản thân họ thấy được sức khoẻ dòng sông cũng chính là cuộc sống của mỗi cá nhân, mỗi gia đình và cộng đồng. Sẽ rất tốt cho Đà Nẵng nếu mô hình duy trì bền vững và nhân rộng sang các lưu vực sông khác, từng bước hình thành thói quen, nếp sống biết quý trọng và bảo vệ nguồn nước”, ông Sơn kỳ vọng.

Đông A