Sau khi hợp nhất tỉnh Quảng Ngãi và Kon Tum, toàn tỉnh có 5 di tích quốc gia đặc biệt, 38 di tích quốc gia, 193 di tích cấp tỉnh và 198 di tích trong danh mục kiểm kê. Trong số 236 di tích đã được xếp hạng, chỉ 35 di tích còn trong tình trạng tốt, 187 di tích xuống cấp, số còn lại đã hoặc đang được bảo quản, tu bổ, tôn tạo. Giai đoạn 2021-2025, tỉnh triển khai 21 dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích với tổng kinh phí hơn 259,3 tỷ đồng.

Theo Đoàn giám sát, công tác quản lý di tích vẫn còn nhiều bất cập. Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc quản lý tại một số địa phương còn lúng túng. Đến nay, mới 119/236 di tích đã được cắm mốc giới bảo vệ và chỉ 38 di tích được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Tiến độ khoanh vùng bảo vệ, hoàn thiện hồ sơ đất đai còn chậm, tiềm ẩn nguy cơ lấn chiếm, tranh chấp đất di tích. Bên cạnh đó, nguồn lực dành cho công tác bảo tồn còn hạn chế, nhiều di tích xuống cấp chưa được tu bổ kịp thời. Việc huy động nguồn lực xã hội hóa còn thấp; đội ngũ cán bộ phụ trách văn hóa cấp xã còn mỏng và thiếu chuyên môn về bảo tồn di sản.Đoàn giám sát cũng cho rằng chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản chưa đồng bộ, chưa hình thành cơ sở dữ liệu số dùng chung gắn với bản đồ số, hồ sơ đất đai và dữ liệu phục vụ phát triển du lịch. Việc khai thác giá trị di tích còn chưa tương xứng với tiềm năng khi nhiều điểm di tích chưa được kết nối thành các tuyến, tour du lịch, chưa thu hút hiệu quả nguồn lực xã hội hóa.

Từ kết quả giám sát, HĐND tỉnh Quảng Ngãi đề nghị UBND tỉnh rà soát toàn bộ hệ thống di tích sau sắp xếp đơn vị hành chính; đẩy nhanh việc khoanh vùng bảo vệ, cắm mốc giới và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đối với các di tích đã được xếp hạng. Đồng thời, xây dựng kế hoạch bảo quản, tu bổ và phát huy giá trị di tích giai đoạn 2026-2030, ưu tiên bố trí nguồn lực từ Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa để bảo tồn các di tích xuống cấp nghiêm trọng.HĐND tỉnh cũng yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu số dùng chung về di tích; phát triển các sản phẩm, tuyến du lịch gắn với di sản; tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi lấn chiếm, xâm hại hoặc tự ý tu bổ, sửa chữa di tích trái quy định.

Theo ông Đào Duy Khánh, Trưởng Ban Văn hóa - Xã hội HĐND tỉnh Quảng Ngãi, trong bối cảnh tỉnh được mở rộng địa giới hành chính, số lượng di tích lớn, phân bố trên địa bàn rộng và mô hình quản lý có nhiều thay đổi, việc đổi mới phương thức quản lý di sản theo hướng đồng bộ, hiện đại và hiệu quả là yêu cầu cấp thiết. Ông cho rằng thời gian tới cần tập trung hoàn thiện hồ sơ pháp lý, rà soát, phân loại toàn bộ hệ thống di tích để xác định thứ tự ưu tiên đầu tư; nâng cao hiệu quả quản lý theo phân cấp, đẩy mạnh chuyển đổi số và gắn bảo tồn với phát huy giá trị di tích, qua đó đưa di sản văn hóa trở thành nguồn lực phục vụ phát triển văn hóa, giáo dục, du lịch và phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

Hà Vy