Theo Tân Hoa xã ngày 28-9, ông Hầu Tăng Khiêm, nhà khoa học trưởng của sứ mệnh Thiên Vấn-3, cho biết dự án sẽ xây dựng bản đồ địa chất bao phủ toàn bộ sao Hỏa. Trung Quốc kỳ vọng hệ thống bản đồ này có thể trở thành cơ sở tham chiếu quốc tế cho việc nghiên cứu và phân chia các thời kỳ địa chất của hành tinh.

Đây là bản đồ địa chất sao Hỏa đầu tiên được xây dựng với sự hỗ trợ của AI. Dự án sẽ tích hợp dữ liệu từ các tàu thăm dò của Trung Quốc cùng dữ liệu do Mỹ và Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) thu thập. Các nguồn dữ liệu gồm hình ảnh, thông tin quang phổ, radar và các phép đo về trọng lực, từ trường, giúp xây dựng cơ sở dữ liệu toàn cầu về đặc điểm địa chất và các trường vật lý của sao Hỏa.

Một trong những nguồn dữ liệu quan trọng là xe tự hành Chúc Dung, được Trung Quốc đưa lên sao Hỏa vào tháng 5-2021 trong sứ mệnh Thiên Vấn-1. Xe đã hoạt động gần một năm và di chuyển hơn 1,9 km trước khi chuyển sang trạng thái ngủ đông.

Những dữ liệu do Chúc Dung thu thập cung cấp thêm bằng chứng về lịch sử nước trên sao Hỏa. Các nhà khoa học cho rằng hành tinh này có thể từng tồn tại một đại dương cổ đại rộng lớn khoảng 3,5 tỷ năm trước. Một số dấu hiệu cũng cho thấy những đợt ngập lụt ngắn có thể đã xảy ra khoảng 1,6 tỷ năm trước. Những phát hiện này sẽ được đưa vào bản đồ mới để phục vụ việc nghiên cứu quá trình tiến hóa khí hậu và địa chất của sao Hỏa.

Theo kế hoạch, các sản phẩm của dự án dự kiến hoàn thành vào cuối năm 2028 gồm bản đồ địa chất toàn cầu với tỷ lệ 1:5.000.000, bản đồ chi tiết tỷ lệ 1:50.000 tại khu vực dự kiến hạ cánh của Thiên Vấn-3 và một bộ tập bản đồ chuyên ngành. Trung Quốc cũng dự kiến xây dựng bản đồ địa chất thông minh của sao Hỏa và cho rằng phương pháp này có thể được áp dụng trong tương lai đối với Mặt Trăng, sao Kim và các tiểu hành tinh.

Ông Hầu cho biết Trung Quốc muốn hệ thống phân chia niên đại địa chất được xây dựng từ dự án trở thành cơ sở để hình thành đồng thuận quốc tế. Tuy nhiên, đây hiện vẫn là mục tiêu của dự án, chưa phải tiêu chuẩn đã được cộng đồng khoa học quốc tế công nhận.

Việc hoàn thành bản đồ cũng gắn trực tiếp với kế hoạch Thiên Vấn-3, sứ mệnh được Trung Quốc dự kiến phóng vào cuối năm 2028 nhằm lấy mẫu vật sao Hỏa và đưa về Trái Đất khoảng năm 2031. Sứ mệnh sẽ cần hai lần phóng. Lần thứ nhất đưa tàu đổ bộ và phương tiện thu thập, đưa mẫu vật rời bề mặt sao Hỏa lên hành tinh này; lần thứ hai đưa tàu quỹ đạo và phương tiện vận chuyển mẫu vật trở về Trái Đất.

Trung Quốc đặt mục tiêu thu thập ít nhất 500 g mẫu vật. Nếu thành công, Thiên Vấn-3 sẽ đưa Trung Quốc trở thành quốc gia đầu tiên đưa mẫu vật từ sao Hỏa về Trái Đất.

Trong khi đó, chương trình Mars Sample Return của NASA và ESA gặp nhiều khó khăn do chi phí tăng và tiến độ chậm. Xe tự hành Perseverance của NASA đã thu thập và lưu giữ hàng chục mẫu đá, đất trên sao Hỏa từ tháng 2-2021. NASA từng ước tính chương trình đưa số mẫu này về Trái Đất có thể tiêu tốn tới 11 tỷ USD và sớm nhất phải đến năm 2040 mới hoàn thành.

Tháng 1-2026, Quốc hội Mỹ cắt giảm kinh phí dành cho phương án hiện tại, khiến chương trình trên thực tế phải dừng lại. Một phần nguồn lực được chuyển sang sáng kiến Mars Future Missions nhằm phát triển các công nghệ thăm dò và đưa mẫu vật về Trái Đất với chi phí thấp hơn, song phương án và thời gian thực hiện mới chưa được xác định.

Việc Trung Quốc đẩy nhanh lập bản đồ địa chất sao Hỏa vì vậy không chỉ phục vụ Thiên Vấn-3 mà còn mở rộng năng lực nghiên cứu hành tinh của nước này. Từ dữ liệu thu thập trên quỹ đạo và bề mặt sao Hỏa, các nhà khoa học Trung Quốc kỳ vọng có thể tái dựng rõ hơn lịch sử địa chất, sự tồn tại của nước và quá trình biến đổi khí hậu của hành tinh đỏ, đồng thời phát triển phương pháp lập bản đồ có thể áp dụng cho các thiên thể khác trong tương lai.

B.N