Thực hiện chủ trương của Chính phủ về phong trào thi đua "Chung tay xóa nhà tạm, nhà dột nát trên phạm vi cả nước", thành phố đã huy động sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành, địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng xã hội để triển khai chương trình với quyết tâm cao nhất. Trong giai đoạn 2023 – 2025, toàn thành phố (sau hợp nhất) đã thực hiện hỗ trợ xóa nhà tạm, nhà dột nát cho 12.298 hộ dân, đạt 100% chỉ tiêu đề ra trên cả ba nhóm đối tượng theo kế hoạch. Đặc biệt, trong khuôn khổ thực hiện Quyết định số 1719/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 – 2030, giai đoạn I từ năm 2021 – 2025, thành phố đã hỗ trợ xây mới 469 căn nhà cho hộ nghèo, hộ cận nghèo tại các xã miền núi như: Sông Vàng, Đông Giang, Bến Hiên, A Vương, Tây Giang, Hùng Sơn, Phước Năng, Trà Giáp, Trà Tân, Trà Đốc,…Những ngôi nhà mới được xây dựng không chỉ giúp người dân có nơi ở an toàn, kiên cố mà còn góp phần thay đổi diện mạo nông thôn miền núi, tạo động lực để các hộ gia đình yên tâm lao động sản xuất, phát triển kinh tế và từng bước nâng cao đời sống vật chất, tinh thần.

Mặc dù đã hoàn thành toàn bộ chỉ tiêu đề ra trong giai đoạn 2023 – 2025, song qua công tác rà soát tại các xã, thôn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi thì nhu cầu hỗ trợ nhà ở còn khá lớn. Theo báo cáo của 18 xã thuộc khu vực đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, hiện nay trên địa bàn còn 1.686 nhà tạm, nhà dột nát cần được hỗ trợ xây mới hoặc sửa chữa. Trong số này có 1.598 trường hợp cần xây mới và 88 trường hợp cần sửa chữa. Đáng chú ý, số lượng nhà tạm thuộc hộ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm tới 1.605 căn, tương đương hơn 95% tổng số nhà cần hỗ trợ. Nhà tạm thuộc hộ người Kinh là 81 căn. Xét theo nhóm đối tượng thụ hưởng, có 192 hộ người có công với cách mạng, 1.220 hộ nghèo và 274 hộ cận nghèo đang cần được hỗ trợ về nhà ở. Đây đều là những đối tượng yếu thế, có hoàn cảnh kinh tế khó khăn, khả năng tự đầu tư xây dựng hoặc sửa chữa nhà ở còn hạn chế.

Nhiều nguyên nhân dẫn đến phát sinh nhà tạm mới

Qua tổng hợp báo cáo từ các địa phương, nguyên nhân phát sinh nhà tạm, nhà dột nát chủ yếu xuất phát từ nhiều yếu tố khách quan và chủ quan. Trước hết, nhiều hộ gia đình thuộc diện nghèo, cận nghèo trong thời gian dài chưa có điều kiện tích lũy nguồn lực tài chính để xây dựng nhà ở kiên cố. Mặc dù được hỗ trợ một phần kinh phí nhưng khả năng đối ứng của người dân còn hạn chế nên việc hoàn thiện nhà ở gặp nhiều khó khăn. Bên cạnh đó, tác động của thiên tai, mưa bão trong những năm qua đã làm hư hỏng, xuống cấp nhiều căn nhà, nhất là tại khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ quét, sạt lở đất và thời tiết cực đoan. Nhiều căn nhà sau thời gian dài sử dụng đã xuống cấp nghiêm trọng, không còn đảm bảo điều kiện sinh hoạt và an toàn cho người dân. Một nguyên nhân khác là tình trạng phát sinh hộ nghèo, hộ cận nghèo mới do biến động kinh tế, mất việc làm, bệnh tật hoặc các rủi ro trong cuộc sống. Những hộ này chưa nằm trong danh sách hỗ trợ trước đây nên tiếp tục phát sinh nhu cầu về nhà ở. Ngoài ra, trong quá trình rà soát trước đây vẫn còn xảy ra tình trạng bỏ sót đối tượng ở một số địa phương. Sau khi thực hiện rà soát lại theo chỉ đạo của UBND thành phố, nhiều trường hợp đủ điều kiện hỗ trợ đã được phát hiện và bổ sung vào danh sách đề xuất. Những nguyên nhân trên cho thấy việc xóa nhà tạm, nhà dột nát không phải là nhiệm vụ mang tính thời điểm mà cần được thực hiện thường xuyên, liên tục với cơ chế giám sát, cập nhật dữ liệu sát thực tế.

Cần xây dựng đề án xóa nhà tạm giai đoạn 2026 – 2030

Từ thực tiễn rà soát 18 /41 địa phương vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã phát sinh hơn 1.600 căn nhà tạm, nhà dột nát sau khi hoàn thành chương trình giai đoạn 2023 – 2025, việc xây dựng cơ chế hỗ trợ cho giai đoạn tiếp theo là yêu cầu cấp thiết. Theo đó cần xây dựng Đề án xóa nhà tạm, nhà dột nát giai đoạn 2026 – 2030 trên địa bàn các xã, thôn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Đề án cần bảo đảm nguyên tắc không trùng lặp đối tượng thụ hưởng với các chương trình hỗ trợ khác, có tiêu chí rõ ràng để xác định mức độ ưu tiên theo các nhóm đối tượng như: người có công, hộ nghèo, hộ cận nghèo và các gia đình đặc biệt khó khăn.

Để tiếp tục thực hiện hiệu quả mục tiêu xóa nhà tạm, nhà dột nát trên địa bàn thành phố, cần tập trung triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cần xây dựng cơ sở dữ liệu số về nhà ở của hộ nghèo, hộ cận nghèo và đối tượng chính sách trên toàn địa bàn. Việc cập nhật thường xuyên sẽ giúp các cơ quan quản lý theo dõi sát thực trạng, tránh bỏ sót hoặc hỗ trợ trùng lặp. Đa dạng hóa nguồn lực đầu tư, ngoài ngân sách nhà nước, cần đẩy mạnh xã hội hóa, huy động sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức xã hội, quỹ từ thiện và các nhà hảo tâm trong và ngoài địa phương. Đồng thời, nâng mức hỗ trợ phù hợp với biến động giá vật liệu xây dựng và điều kiện thực tế tại khu vực miền núi. Đối với những hộ đặc biệt khó khăn, cần có cơ chế hỗ trợ linh hoạt hơn về vốn đối ứng.

Lồng ghép chương trình xóa nhà tạm với các chương trình giảm nghèo bền vững, phát triển sinh kế để người dân có điều kiện duy tu, bảo dưỡng và nâng cao chất lượng cuộc sống. Cùng với đó, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát từ cơ sở; phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể chính trị - xã hội và cộng đồng dân cư trong việc rà soát, bình xét đối tượng bảo đảm công khai, minh bạch. Đồng thời, nghiên cứu áp dụng các mẫu nhà ở phù hợp với điều kiện miền núi, có khả năng chống chịu thiên tai, tiết kiệm chi phí và phù hợp với bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số.

Minh Sơn