Vùng đất "mở" từ chiều sâu lịch sử

Trước khi trở thành đơn vị hành chính của Đại Việt dưới triều Lê Thánh Tông, Quảng Nam đã có lịch sử phát triển lâu đời, với "chứng tích khảo cổ học có thể khẳng định qua di tích Bàu Dũ có niên đại không dưới 6.000 năm cách ngày nay".

Từ thế kỷ IV-V trước Công nguyên, văn hóa Sa Huỳnh đã hình thành trên vùng đất này, với những thành tựu về chế tác đồ đồng, đồ trang sức, gốm và sản xuất nông nghiệp. Khoảng năm 190-192, nhân dân Tượng Lâm nổi dậy, giành quyền làm chủ và xây dựng nhà nước Lâm Ấp, về sau phát triển thành Vương quốc Chămpa, với kinh đô Simhapura tại Trà Kiệu. Những lớp văn hóa nối tiếp và giao thoa ấy đặt nền móng cho tinh thần cởi mở, dung hợp của xứ Quảng.

Năm 1471, vua Lê Thánh Tông thành lập Thừa tuyên Quảng Nam - đạo thứ 13 của Đại Việt. Danh xưng Quảng Nam, nghĩa là "vùng đất rộng lớn ở phía Nam", đánh dấu bước ngoặt trong quá trình xác lập và tổ chức vùng đất mới. Sau đó, các chúa Nguyễn tiếp tục khai phá, phát triển Quảng Nam thành địa bàn trọng yếu trong tiến trình mở rộng lãnh thổ về phương Nam.

Sau khi chúa Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa, Quảng Nam nhanh chóng trở thành trung tâm kinh tế, thương mại quan trọng của Đàng Trong. Đại Nam thực lục ghi lại: "Nhân dân đều an cư lạc nghiệp, chợ không hai giá, không có trộm cướp. Thuyền buôn các nước đến nhiều. Trấn trở nên một đô hội lớn". Sự phồn thịnh ấy kết tinh rõ nhất ở thương cảng Hội An, phát triển rực rỡ trong các thế kỷ XVI-XVII, trở thành một trong những trung tâm giao thương quốc tế sầm uất bậc nhất Đông Nam Á. Từ Hội An, một kinh nghiệm phát triển quan trọng đã được đúc kết: mở cửa, kết nối với bên ngoài nhưng vẫn giữ vững nội lực bên trong - đó chính là cách "mở" bền vững.

Trong quá trình phát triển, Quảng Nam là nơi cộng cư của người Việt, người Chăm, người Hoa, góp phần hình thành bản sắc văn hóa vừa kế thừa vừa dung hợp. Tinh thần khai mở còn thể hiện qua phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX, với các chí sĩ Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng đề cao tư tưởng "khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh". Từ vùng đất này, nhiều lớp lưu dân tiếp tục mở rộng không gian cư trú về phía Nam; tiêu biểu là Nguyễn Văn Thoại (1761-1829), người Quảng Nam có đóng góp quan trọng trong công cuộc khai phá vùng Hậu Giang đầu thế kỷ XIX.

Như vậy, tinh thần "mở" của xứ Quảng không chỉ thể hiện ở khả năng tiếp nhận, dung hợp con người và văn hóa, mà còn ở sức lan tỏa những dòng chảy khai phá, giao thương và canh tân, góp phần làm giàu sức sống dân tộc.

Chuyển hóa giá trị lịch sử thành động lực phát triển trong kỷ nguyên mới

Ngày 1-7-2025, sau 28 năm chia tách, Quảng Nam và Đà Nẵng hợp nhất, hình thành thành phố Đà Nẵng mới với diện tích 11.859,59 km², dân số hơn 3 triệu người, kết nối biển, đồng bằng, trung du và miền núi. Không chỉ mở rộng không gian địa lý, sự hợp nhất còn tạo cơ hội phát huy nền tảng lịch sử, văn hóa và truyền thống khai mở của xứ Quảng thành động lực phát triển trong kỷ nguyên mới.

Thực tiễn ghi nhận những kết quả tích cực: Trong 6 tháng đầu năm 2026, GRDP thành phố tăng 9,52%, xếp thứ 13/34 tỉnh, thành phố. Vốn FDI cấp mới đạt 283,5 triệu USD, tăng 113,5%; số doanh nghiệp thành lập mới tăng 31,1%. Du lịch đón 9,77 triệu lượt khách, trong đó hơn 5,16 triệu lượt khách quốc tế, doanh thu lưu trú, ăn uống và lữ hành vượt 34,7 nghìn tỷ đồng, tăng hơn 21%. Giai đoạn 2021-2025, thành phố thiết lập quan hệ hợp tác với gần 60 địa phương thuộc 24 quốc gia, ký hơn 120 thỏa thuận quốc tế. Những kết quả này cho thấy dư địa phát triển từ việc mở rộng không gian và tăng cường kết nối, hội nhập.

Trước hết, mở không gian phát triển là phát huy lợi thế tổng hợp, kết nối biển, đồng bằng, trung du và miền núi; gắn cảng biển, logistics với công nghiệp, du lịch, nông nghiệp và di sản, qua đó hình thành chuỗi giá trị và tăng cường liên kết vùng. Giá trị của sự hợp nhất không chỉ nằm ở quy mô địa lý, mà quan trọng hơn là khả năng bổ trợ giữa các không gian kinh tế.

Mở thể chế để khơi thông nguồn lực đòi hỏi đổi mới tư duy quản trị, tháo gỡ những điểm nghẽn về đầu tư, đất đai, quy hoạch và thủ tục hành chính; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp. Việc triển khai Khu thương mại tự do, Trung tâm Tài chính quốc tế, Cảng Liên Chiểu, các khu công nghệ cao và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mở ra những cơ hội mới để thu hút đầu tư, huy động nguồn vốn và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Mở kết nối để thu hút nguồn lực bên ngoài, củng cố nội lực bên trong là sự tiếp nối truyền thống giao thương của Hội An trong điều kiện mới. Thu hút vốn, công nghệ, tri thức và nhân lực chất lượng cao cần gắn với phát triển logistics, kinh tế biển, công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và kinh tế số; đồng thời tăng cường liên kết với doanh nghiệp trong nước và các địa phương miền Trung - Tây Nguyên để tạo sức mạnh cộng hưởng.

Mở không gian văn hóa, phát huy sức mạnh mềm là khai thác giá trị di sản Hội An, Mỹ Sơn, các sự kiện quốc tế và công nghiệp văn hóa để quảng bá hình ảnh, thu hút du khách, nhà đầu tư và nguồn lực sáng tạo. Cùng với đó, cần tạo môi trường để trí thức, nhà khoa học, doanh nhân, văn nghệ sĩ và cộng đồng khởi nghiệp phát huy vai trò, đưa con người trở thành trung tâm và động lực phát triển.

Tuy nhiên, "mở" phải đi đôi với chọn lọc, phát huy nội lực và giữ gìn bản sắc. Đà Nẵng cần khơi thông nguồn vốn, nâng cao chất lượng thu hút đầu tư, ưu tiên công nghệ cao và đổi mới sáng tạo, phát triển hạ tầng, nhân lực chất lượng cao, đồng thời bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, di sản.

Từ truyền thống mở cõi, giao thương và dung hợp văn hóa, xứ Quảng hôm nay tiếp tục hành trình khai mở trong một không gian phát triển rộng lớn hơn. Điều quan trọng là chuyển hóa di sản lịch sử thành năng lực quản trị, sức sáng tạo và khả năng kết nối, để những giá trị được hun đúc qua nhiều thế kỷ tiếp tục đóng góp vào sự phát triển của Đà Nẵng, tạo nền tảng để thành phố vươn lên thành cực tăng trưởng của miền Trung mà vẫn gìn giữ bản sắc xứ Quảng.

TS Lê Thị Ngọc Lệ