Kiến trúc nghệ thuật độc đáo

Chùa Cổ Lễ được khởi dựng từ thế kỷ XII bởi Quốc sư Nguyễn Minh Không, vị Thiền sư danh tiếng thời Lý. Đến năm 1920, di tích này đã được Hòa thượng Phạm Quang Tuyên thiết kế và tái thiết lại với một diện mạo mới, tạo nên kiệt tác kiến trúc phật giáo kết hợp hài hòa giữa yếu tố truyền thống Việt Nam và phong cách Gothic phương Tây. Điểm nhấn nổi bật nhất của quần thể di tích là tháp Cửu Phẩm Liên Hoa dựng năm 1927, cao 32 mét, có 9 tầng tháp đặt trên lưng một con rùa lớn hướng vào chùa. Tiếp đến là cây cầu cuốn dẫn vào khu Phật giáo linh thiêng, tòa chính điện độc đáo sở hữu mái vòm cao ráo mang dáng dấp của một thánh đường công giáo nhưng vẫn giữ trọn các hoa văn, họa tiết chạm khắc mái đao, rồng chầu của đình chùa truyền thống.

Đặc biệt, chùa còn lưu giữ Đại hồng chung nặng 9 tấn, được đúc năm 1936 là một trong những quả chuông lớn nhất Việt Nam hiện nay. Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật kiến trúc, chùa Cổ Lễ đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2025.

Nhiều di vật văn hóa quý hiếm cũng đang được lưu giữ tại chùa như: Tượng Đức Phật Thích Ca cao 4,20m ngự trên tòa sen trong tư thế nhập thiền, phía sau có vầng hào quang tỏa sáng; tượng Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không bằng gỗ trầm hương trắng; chuông đồng thời Tây Sơn, niên hiệu Cảnh Thịnh 7 (1799); trống đồng trơn tương truyền từ thời Lý; lá cờ thần hai mặt ghi: "Nam thiên Thánh Tổ" và "Lý triều Quốc sư"; bốn thuyền trải dùng để thi bơi trong lễ hội truyền thống.

Nhấn mạnh tầm quan trọng của di tích, Phó Chủ tịch UBND xã Cổ Lễ Trần Duy Hưng khẳng định, chùa Cổ Lễ là trung tâm tôn giáo, lịch sử và tâm linh mang tính biểu tượng, góp phần thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng và giữ gìn bản sắc dân tộc. Nhận thức rõ đây là di sản vô giá và là đòn bẩy phát triển kinh tế, chính quyền xã định hướng tiếp tục bảo vệ nguyên trạng di tích, đồng thời gắn liền công tác bảo tồn với định hướng khai thác du lịch tâm linh. Định hướng cốt lõi trong tương lai của địa phương là số hóa dữ liệu di sản để tăng cường quảng bá, huy động nguồn lực xã hội hóa, đồng thời tạo cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa nhà chùa, người dân và doanh nghiệp nhằm kiến tạo không gian du lịch văn minh, an toàn.

Nơi lan tỏa truyền thống “hộ quốc an dân”

Không chỉ là chốn Tổ đình uy nghiêm, chùa Cổ Lễ còn đi vào lịch sử dân tộc như một biểu tượng sáng ngời của tinh thần yêu nước, hòa quyện giữa đạo với đời, gắn liền với truyền thống hộ quốc an dân. Nơi đây từng là căn cứ cách mạng vững chắc, nuôi giấu nhiều cán bộ cao cấp của Đảng trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.

Sự kiện lịch sử hào hùng nhất diễn ra vào ngày 27/2/1947, hưởng ứng Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, tại sân chùa Cổ Lễ, dưới sự chủ trì của Hòa thượng Thích Thế Long, 27 nhà sư, ni cô đã tự nguyện làm lễ "phát nguyện" cởi áo cà sa để khoác chiến bào, lên đường ra mặt trận quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh. Hình ảnh những người con cửa Phật tạm rời chốn tu hành, mang theo tinh thần bi-trí-dũng để bảo vệ nền độc lập của non sông đã trở thành biểu tượng bất tử của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam.

Theo Thượng tọa Thích Mật Duy, Trưởng Ban đại diện Phật giáo liên xã Cổ Lễ, Phó trụ trì chùa, chùa Cổ Lễ có truyền thống lâu đời về những vị thiền sư, trụ trì luôn giữ tinh thần "hộ quốc an dân". Truyền thống ấy được thể hiện từ thời Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không, người đã xây dựng chùa và là một vị cao tăng nổi tiếng, đồng thời được biết đến là ông tổ của nghề đúc đồng Việt Nam. Ông là một người yêu nước, thường đi chu du khắp nơi chữa bệnh cứu dân và từng cứu Vua Lý Thần Tông thoát khỏi căn bệnh nan y, được nhà vua phong làm Lý triều Quốc sư. Về sau, các vị Hòa thượng, tăng ni ở chùa luôn phát huy truyền thống tốt đẹp đó.

Với phương châm "Đạo pháp-Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội", những năm qua, nhà chùa luôn thực hiện các đường lối, chủ trương, chính sách pháp luật của Đảng, Nhà nước; các phong trào xây dựng chùa tinh tiến, toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc; các cuộc vận động của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam bằng những hành động cụ thể, thiết thực. Đồng thời, nhà chùa tích cực vận động tăng ni, phật tử tham gia các hoạt động xã hội, xóa đói giảm nghèo, cứu trợ nhân đạo. Đặc biệt, thời điểm xảy ra dịch COVID - 19, các vị sư của chùa đã tình nguyện vào miền Nam tham gia hỗ trợ phòng, chống dịch.

Nhằm đưa những giá trị tiêu biểu của di tích đến gần với công chúng, tỉnh Ninh Bình tích cực đẩy mạnh công tác số hóa tư liệu, đa dạng hóa các hình thức tuyên truyền và gắn kết di tích với các tuyến du lịch tâm linh, lịch sử trọng điểm của vùng Đồng bằng sông Hồng. Qua đó, chùa Cổ Lễ không chỉ là điểm đến tâm linh thu hút du khách thập phương mà còn trở thành không gian giáo dục trực quan sinh động, khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước và lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ hôm nay.

Ngày nay, tại chùa có khu tưởng niệm liệt sĩ, vườn tượng các nhà sư để tri ân. Hằng năm, chính quyền và nhân dân đến dâng hương các liệt sĩ phật tử tại chùa, bày tỏ lòng thành kính trước sự hy sinh của những người con Phật đã góp phần bảo vệ nền độc lập, tự do của dân tộc, vì hạnh phúc của nhân dân. Hiện phòng truyền thống của chùa trưng bày nhiều hiện vật, tài liệu về lịch sử hàng trăm năm của nhà chùa. Trong đó, nhiều hiện vật là huân, huy chương, huy hiệu tuổi Đảng của các cố nhà sư; kỷ vật của những vị sư tham gia kháng chiến.

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, chùa Cổ Lễ ngày nay không chỉ là một di sản kiến trúc nghệ thuật độc đáo mà còn là biểu tượng tinh thần bất khuất của Phật giáo đồng hành cùng dân tộc. Việc bảo tồn, phát huy giá trị Di tích quốc gia đặc biệt này gắn với phát triển du lịch bền vững và giáo dục truyền thống chính là chìa khóa để giữ gìn dòng chảy văn hóa, khơi dậy tinh thần yêu nước cho các thế hệ mai sau.

Theo TTVH