Tòa Tối cao Mỹ hủy thuế

Phán quyết ngày 20-2 của Tòa án Tối cao Mỹ được xem là một trong những quyết định quan trọng nhất liên quan đến quyền lực thương mại của tổng thống trong nhiều thập kỷ qua. Với tỷ lệ 6-3, các thẩm phán kết luận rằng Tổng thống Donald Trump đã vượt quá thẩm quyền khi viện dẫn Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp đặt các mức thuế quan diện rộng mà không có sự chấp thuận của Quốc hội.

Chánh án John Roberts, người chấp bút bản án, nhấn mạnh rằng tổng thống không thể "tự nhận cho mình một quyền lực phi thường" để đơn phương áp thuế không giới hạn về mức độ, thời hạn và phạm vi nếu không có ủy quyền rõ ràng từ cơ quan lập pháp. Theo tòa, IEEPA - vốn được ban hành năm 1977 nhằm cho phép tổng thống áp dụng các biện pháp kinh tế khẩn cấp trước các mối đe dọa bất thường - không trao thẩm quyền áp thuế quan toàn cầu như cách chính quyền Trump đã thực hiện.

Phán quyết này giáng đòn mạnh vào nền tảng pháp lý của chính sách thuế đối ứng mà ông Trump coi là trung tâm trong chiến lược thương mại nhiệm kỳ hai. Trước đó, chính quyền đã áp mức thuế cơ bản 10% với phần lớn hàng hóa nhập khẩu, nâng lên 25% đối với một số đối tác như Canada và Mexico, và có thời điểm áp tới 145% với hàng hóa Trung Quốc.

Đáng chú ý, đây là thất bại đáng kể nhất của Nhà Trắng tại một tòa án vốn có đa số thẩm phán được xem là bảo thủ - những người trước đó từng nhiều lần ủng hộ chính quyền trong các tranh chấp liên quan đến nhập cư và quyền điều hành bộ máy liên bang. Tuy nhiên, trong vấn đề thuế quan, ranh giới hiến định giữa hành pháp và lập pháp đã được nhấn mạnh trở lại.

Tìm lối đi khác

Không chấp nhận bị bó buộc, Tổng thống Donald Trump phản ứng gần như ngay lập tức. Tối 20-2, ông ký sắc lệnh hành pháp tạm áp mức thuế toàn cầu 10% dựa trên Điều khoản 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974. Chỉ một ngày sau, ông nâng mức thuế này lên 15% - mức tối đa luật cho phép trong thời hạn 150 ngày mà không cần Quốc hội phê chuẩn.

Theo quy định, Điều 122 cho phép tổng thống áp thuế tạm thời để xử lý tình trạng thâm hụt thương mại nghiêm trọng. Tuy nhiên, mọi gia hạn vượt quá 150 ngày phải được Quốc hội thông qua. Nhà Trắng cho biết sắc lệnh mới có hiệu lực từ 24-2, đồng thời miễn trừ một số mặt hàng như thịt bò, cà chua, cam, dược phẩm, xe chở khách và khoáng sản quan trọng, cũng như các sản phẩm thuộc thỏa thuận thương mại với Canada và Mexico.

Động thái này cho thấy chiến lược của ông Trump đang chuyển từ việc dựa vào IEEPA sang khai thác các công cụ pháp lý khác. Ông tuyên bố các biện pháp thuế theo Điều khoản 232 (liên quan đến an ninh quốc gia) và 301 (liên quan đến hành vi thương mại không công bằng) vẫn hoàn toàn có hiệu lực. Chính quyền cũng đang mở rộng điều tra theo Điều khoản 301, mở đường cho các đợt áp thuế bổ sung.

Thông điệp từ Nhà Trắng rất rõ ràng: dù bị tòa giới hạn một công cụ, chính quyền sẽ không từ bỏ chính sách bảo hộ. Tổng thống Trump khẳng định sẽ tiếp tục tìm kiếm "các mức thuế nhập khẩu mới hợp pháp" để duy trì chiến lược "Nước Mỹ trên hết". Tuy nhiên, việc chuyển đổi cơ sở pháp lý có thể khiến môi trường thương mại thêm phức tạp và dễ bị thách thức pháp lý trong tương lai.

Bất định gia tăng

Một hệ quả lớn của phán quyết là câu hỏi: số tiền thuế đã thu sẽ được xử lý ra sao? Ước tính của Mô hình Ngân sách Penn Wharton cho thấy Chính phủ Mỹ có thể phải hoàn trả hơn 175 tỷ USD cho các nhà nhập khẩu. Trước đó, Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ công bố con số khoảng 133,5 tỷ USD vào cuối năm 2025 và con số này tiếp tục tăng khi thuế vẫn được thu trong thời gian chờ phán quyết cuối cùng. Tòa án Tối cao không nêu rõ liệu chính phủ có được giữ lại khoản tiền này hay không, để ngỏ khả năng các tòa cấp dưới sẽ phải giải quyết từng vụ kiện cụ thể. Nhiều doanh nghiệp đã nộp đơn yêu cầu hoàn thuế, lập luận rằng các mức thuế dựa trên IEEPA là bất hợp pháp.

Thẩm phán Brett Kavanaugh trong ý kiến phản đối cảnh báo rằng việc hoàn trả hàng trăm tỷ USD có thể gây ra hỗn loạn hậu cần, đặc biệt khi một phần chi phí thuế đã được chuyển sang người tiêu dùng hoặc các đối tác khác trong chuỗi cung ứng. Ngoài ra, chính quyền cho rằng các mức thuế trước đây đã giúp thúc đẩy nhiều thỏa thuận thương mại song phương trị giá lớn - và việc vô hiệu hóa có thể tạo ra sự không chắc chắn pháp lý.

Thị trường tài chính toàn cầu đã phản ứng mạnh. Giá vàng tăng vọt, phản ánh tâm lý tìm kiếm tài sản an toàn trong bối cảnh bất ổn thương mại. Đồng thời, số liệu GDP quý IV/2025 của Mỹ tăng thấp hơn dự báo càng củng cố kỳ vọng rằng Cục Dự trữ Liên bang có thể phải nới lỏng chính sách tiền tệ trong năm nay. Các nhà phân tích nhận định, sự kết hợp giữa rủi ro pháp lý, chính sách thuế thay đổi nhanh và triển vọng kinh tế chậm lại có thể làm gia tăng biến động trên thị trường toàn cầu. Nếu chính quyền tiếp tục điều chỉnh thuế dựa trên các căn cứ pháp lý khác nhau, doanh nghiệp quốc tế sẽ phải đối mặt với môi trường chính sách khó dự đoán hơn.

Phán quyết ngày 20-2 không chỉ là một sự kiện pháp lý, mà còn đánh dấu bước ngoặt trong cán cân quyền lực giữa Nhà Trắng và Quốc hội về chính sách thương mại. Tuy nhiên, phản ứng nhanh chóng của Tổng thống Trump cho thấy cuộc chiến về thuế quan chưa hề kết thúc. Trong bối cảnh Mỹ tái định hình chiến lược thương mại dưới áp lực pháp lý mới, thế giới đang bước vào một giai đoạn bất định khác - nơi chính sách thuế không chỉ là công cụ kinh tế, mà còn là phép thử đối với cấu trúc hiến định và trật tự thương mại toàn cầu.

AN BÌNH