Trong vai trò Tổng Đạo diễn Lễ hội Cồng chiêng Đông Nam Á năm 2025 do UBND tỉnh Lâm Đồng tổ chức tại Quảng trường Lâm Viên (phường Xuân Hương - Đà Lạt), nhạc sĩ Lê Minh Sơn chia sẻ: Cồng chiêng Tây Nguyên không đơn thuần chỉ là một nhạc cụ. Nó là một thực thể. Thực thể ấy sống trong thổ nhưỡng Tây Nguyên, sống trong khí hậu Tây Nguyên, sống trong những ý niệm lễ nghi tâm linh của cộng đồng các dân tộc thiểu số bản địa Tây Nguyên. Trải qua bao biến cố thăng trầm, cồng chiêng Tây Nguyên vẫn sống trong từng mạch máu, sống trong từng neuron thần kinh của cộng đồng các dân tộc thiểu số bản địa Tây Nguyên.

Từ nhận chân giá trị của cồng chiêng Tây Nguyên, ông mong muốn cồng chiêng Tây Nguyên phải được vang lên, phải ngân nga giữa cộng đồng. Cồng chiêng Tây Nguyên phải "sống". Cồng chiêng Tây Nguyên không phải để trưng bày, triển lãm như một món đồ cổ bằng đồng. Nhạc sĩ Lê Minh Sơn tâm sự: "5 giá trị cốt lõi đã làm nên giá trị của cồng chiêng Tây Nguyên, giúp cồng chiêng Tây Nguyên vượt qua những thách thức để tồn tại đến ngày nay và sẽ còn tiếp tục khẳng định giá trị của cái thực thể sống thiêng ấy trong tương lai, gồm: Nhạc khí, vũ khí, tế khí, linh khí và sinh khí".

Cồng chiêng Tây Nguyên là nhạc khí. Đó là điều hiển nhiên. Ai cũng biết cồng chiêng là nhạc lễ của cộng đồng các dân tộc thiểu số bản địa Tây Nguyên. Âm nhạc cồng chiêng Tây Nguyên đi dọc vòng đời của cư dân bản địa nơi đây. Âm thanh cồng chiêng trở thành cầu nối giữa con người với thế giới tự nhiên và thế giới siêu nhiên. Nó là ngôn ngữ thiêng mà cư dân bản địa Tây Nguyên đã "mượn" từ Yàng (thế giới siêu nhiên) để giao tiếp với Yàng. Ngôn ngữ thiêng đó còn được cư dân bản địa Tây Nguyên sử dụng như một phương tiện để cố kết cộng đồng, cũng như nuôi dưỡng tâm hồn từng cá thể. Cồng chiêng Tây Nguyên đồng thời là vũ khí. Nó là lời hiệu triệu, thúc giục ý chí, tiếp thêm sức mạnh cho cộng đồng đoàn kết bảo vệ không gian cư trú mỗi khi bon làng gặp nạn ngoại xâm, hoặc gặp phải thú dữ, hay những lúc bị thiên tai đe dọa... Cồng chiêng Tây Nguyên là tế khí. Từ khi ra đời, cộng đồng các dân tộc thiểu số bản địa Tây Nguyên đã được nghe những âm thanh của cồng chiêng, rồi đến lúc từ giã thế giới tự nhiên để về lại thế giới siêu nhiên, những âm thanh của cồng chiêng tiếp tục dặt dìu đưa tiễn linh hồn người quá cố. Âm nhạc cồng chiêng Tây Nguyên là linh khí. Cộng đồng các dân tộc thiểu số bản địa Tây Nguyên quan niệm, linh khí của cồng chiêng là do Yàng chiêng ban. Cư dân nơi đây phân biệt rất rạch ròi giữa chiêng quý (chiêng có Yàng chiêng ngự) và chiêng không quý - chiêng thường (chiêng không có Yàng chiêng ngự). "Với những chiếc chiêng có Yàng chiêng ngự, dân bon chỉ được phép sử dụng trong các dịp lễ lớn và nhất thiết phải có con vật hiến sinh từ trâu trở lên. Trước khi sử dụng, già làng phải làm lễ xin phép Yàng, Yàng cho phép thì mới được tấu chiêng" - nghệ nhân K'Brèm (xã Bảo Lâm 1) cho biết. Sinh khí của cồng chiêng Tây Nguyên được tổng hòa từ các yếu tố không gian - thời gian - con người - khí cụ - âm thanh - ánh sáng... Chính cái sân khấu dân gian ấy đã tạo nên sự cộng cảm, sinh khí cho cồng chiêng Tây Nguyên. Nhà Tây Nguyên học Linh Nga Niê Kđăm nhấn mạnh, âm nhạc cồng chiêng Tây Nguyên mà chỉ để nghe thôi thì là một thiếu sót. Nó cần được cảm, được cùng sống, được hòa một nhịp với nhịp mạch tự nhiên núi rừng. Âm nhạc cồng chiêng Tây Nguyên phải được nghe bằng lỗ tai, phải được cảm bằng con tim, phải được tấu lên bằng tất cả tâm hồn của nghệ nhân - nó mới lay động lòng người.

Sau đêm hội Lễ hội Cồng chiêng Đông Nam Á năm 2025, nhạc sĩ Lê Minh Sơn cảm ơn mảnh đất Tây Nguyên đã nuôi dưỡng di sản cồng chiêng Tây Nguyên, biết ơn những nghệ nhân nơi đây đã giữ lửa yêu thương với di sản cồng chiêng Tây Nguyên. Nhờ đất nuôi dưỡng, nhờ người dưỡng ủ, chúng ta mới thấy được những giá trị thuần khiết của cồng chiêng Tây Nguyên trong dòng chảy đời sống phồn tạp.

Trịnh Chu