Trong tuyên bố đăng trên mạng xã hội Truth Social ngày 10-8, Tổng thống Donald Trump cho biết Iran đang yêu cầu được bồi thường cho những thiệt hại mà nước này phải hứng chịu trong cuộc xung đột kéo dài nhiều tháng qua. Tuy nhiên, ông cho rằng Tehran chưa từng đề cập vấn đề này trong các cuộc đàm phán hay gặp gỡ trước đây. Đáp lại, ông Trump tuyên bố Mỹ cũng sẽ yêu cầu Iran bồi thường cho những người mà ông cho rằng đã bị Tehran sát hại hoặc làm bị thương trong các vụ tấn công và xung đột trước đây. Nhà lãnh đạo Mỹ nhắc đến gia đình các thủy thủ thiệt mạng trong vụ tấn công tàu USS Cole năm 2000, đồng thời yêu cầu Iran chịu trách nhiệm đối với những thiệt hại và thương vong tại Lebanon, Syria, Yemen và Gaza.

Ông Trump cho biết đã chỉ thị cho các đại diện Mỹ đưa vấn đề bồi thường vào bất kỳ cuộc đàm phán nào với Iran trong tương lai. Ông đồng thời cảnh báo Washington vẫn có khả năng tiến hành các hành động quân sự quy mô lớn nếu cần thiết. Phát biểu với các phóng viên ngày 10-8, khi được hỏi liệu phương án leo thang quân sự nhằm vào Iran có còn được cân nhắc hay không, ông Trump trả lời rằng Mỹ "có khả năng đó nếu muốn thực hiện", đồng thời không tiết lộ bước đi tiếp theo của Washington.

Những tuyên bố trên được đưa ra trong bối cảnh tiến trình ngoại giao Mỹ-Iran đang đứng trước nhiều trở ngại. Tehran trước đó yêu cầu Mỹ bồi thường và chấm dứt các biện pháp trừng phạt, đồng thời cho rằng những điều kiện này cần được đáp ứng trước khi eo biển Hormuz có thể được mở lại hoàn toàn.

Ngày 8-8, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết Iran và Oman đang tiến gần đến việc đạt được một nghị định thư mới về cơ chế quản lý và lưu thông hàng hải qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh việc mở lại tuyến hàng hải chiến lược này còn phụ thuộc vào một số điều kiện khác, trong đó có yêu cầu Mỹ bồi thường cho Iran. Theo Ngoại trưởng Araghchi, Iran coi vấn đề bồi thường và những cáo buộc liên quan đến việc Mỹ vi phạm các cam kết trước đây là một phần trong tiến trình thương lượng. Tehran cũng cho biết các cuộc thảo luận với Oman đã đạt được một số tiến triển về tuyến đường vận tải biển, dù vẫn còn những vấn đề kỹ thuật cần giải quyết.

Eo biển Hormuz, tuyến hàng hải có vai trò đặc biệt quan trọng đối với hoạt động vận chuyển năng lượng toàn cầu, vì vậy đã trở thành một trong những điểm nóng của cuộc đối đầu Mỹ-Iran. Việc Tehran gắn vấn đề mở lại eo biển với các yêu cầu về bồi thường, trừng phạt và an ninh khiến các cuộc thương lượng trở nên phức tạp hơn. Trao đổi với Al Jazeera ngày 8-8, Phó Giáo sư Quan hệ Quốc tế tại Đại học Qatar Abdulla Banndar Al-Etaibi cho rằng Iran đang coi các cuộc đàm phán với Oman về hoạt động hàng hải tại Hormuz như một phần của các cuộc thương lượng thời chiến với Mỹ. Theo ông Al-Etaibi, nếu việc mở lại eo biển trở thành một vấn đề phải đánh đổi bằng các khoản bồi thường hoặc nhượng bộ khác, quá trình thương lượng có nguy cơ kéo dài. Iran có thể tiếp tục đưa ra những yêu cầu mới trong tương lai, từ đó làm suy giảm lòng tin và ảnh hưởng đến nguyên tắc tự do hàng hải. Chuyên gia này cho rằng giải pháp khả thi là Mỹ và Iran nối lại các cuộc đàm phán trực tiếp, song song với tiến trình Iran-Oman, qua đó tìm cách xử lý đồng thời vấn đề tài sản Iran bị phong tỏa và hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz.

Trong khi đó, theo Al Jazeera ngày 11-8, những tuyên bố mới của Tổng thống Trump có thể khiến một tiến trình vốn đã khó khăn trở nên phức tạp hơn. Một số nhà phân tích cho rằng yêu cầu bồi thường của ông Trump phần nào mang tính gây sức ép và chưa chắc sẽ trở thành điều khoản thực tế trong một thỏa thuận cuối cùng. Charles Kupchan, cựu trợ lý đặc biệt của cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama, nhận định những tuyên bố qua lại giữa Washington và Tehran hiện giống một "màn đấu khẩu", khi cả hai bên đều tìm cách củng cố vị thế trước đối phương. Theo ông Kupchan, nhiều khả năng Iran sẽ không nhận được khoản bồi thường chiến tranh như yêu cầu, trong khi Washington cũng khó đạt được toàn bộ những đòi hỏi mà Tổng thống Trump đưa ra. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là nhà lãnh đạo Mỹ dường như đang chuyển từ những lời đe dọa leo thang sang cách tiếp cận kiên nhẫn hơn, cho phép sức ép kinh tế tiếp tục tác động lên Iran. Ông Kupchan cho rằng cả Mỹ và Iran đều có lý do để tìm kiếm một thỏa thuận. Iran cần khôi phục khả năng xuất khẩu dầu và giảm sức ép kinh tế, trong khi chính quyền Tổng thống Trump cũng chịu áp lực kiểm soát giá nhiên liệu trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.

Tuy nhiên, triển vọng đàm phán còn phụ thuộc vào diễn biến nội bộ Iran. Theo Tân Hoa xã, trong các sắc lệnh công bố ngày 10-8, Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei đã bổ nhiệm một loạt nhân vật có lập trường cứng rắn vào các vị trí quân sự cấp cao, trong đó có Tổng tham mưu trưởng Các lực lượng vũ trang, Tổng tư lệnh Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và các chức vụ chỉ huy quan trọng khác. Những thay đổi nhân sự này, cùng với yêu cầu bồi thường từ cả Washington và Tehran, cho thấy khoảng cách giữa hai bên vẫn rất lớn. Trong bối cảnh đó, vấn đề eo biển Hormuz tiếp tục là một điểm mặc cả quan trọng, còn nguy cơ leo thang quân sự vẫn chưa hoàn toàn được loại bỏ. Dù Tổng thống Trump khẳng định Mỹ đang kiểm soát eo biển Hormuz và đã rà phá thủy lôi tại khu vực này, những tuyên bố trái chiều từ Washington và Tehran cho thấy tình trạng của tuyến hàng hải chiến lược vẫn là vấn đề nhạy cảm. Việc hai bên có thể chuyển từ những yêu sách đối đầu sang một thỏa thuận thực chất sẽ là yếu tố quyết định triển vọng hạ nhiệt căng thẳng Mỹ-Iran trong thời gian tới.

AN BÌNH