Là người nhiệt thành khởi xướng phong trào Duy Tân, đề xuất tư tưởng "Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh", nên sau phong trào chống Thuế năm 1908 nổ ra, Phan Châu Trinh bị chính quyền thực dân bắt giam và đày ra Côn Đảo (Côn Lôn) với bản án gặp ân xá cũng không cho về. Hơn hai năm bị giam ở nơi địa ngục trần gian, với sự lên tiếng mạnh mẽ của dư luận trong nước và nhờ vận động của Hội Nhân quyền Pháp, Cụ Phan được trả về đất liền. Không dễ bề hoạt động do bị giam lỏng ở Mỹ Tho, Phan Châu Trinh đòi đi sang Pháp hoặc trở lại Côn Đảo. Tình thế, đến năm 1911, chính quyền buộc cho ông sang Pháp cùng người con trai Phan Châu Dật.

Ở Pháp, Phan Châu Trinh hoạt động cùng nhiều người Việt Nam yêu nước, trong đó có Phan Văn Trường, Nguyễn Ái Quốc, Nguyễn Thế Truyền, Nguyễn An Ninh… Ông thường xuyên viết báo, diễn thuyết để đòi quyền dân chủ cho người Việt Nam, tố cáo tội ác của thực dân Pháp ở Đông Dương trong việc đàn áp phong trào chống Thuế 1908, đối xử tồi tệ với tù nhân giam ở Côn Đảo…

Với những hoạt động đó, Cụ luôn bị mật thám theo dõi, rình rập, gây khó khăn; tháng 9 năm 1914, nghi làm gián điệp cho Đức, Cụ bị bắt giam ở ngục Santé (Prison de la Santé) nhưng do không bằng chứng nên đến tháng 7 năm 1915, nhà chức trách Pháp buộc phải trả tự do cho Cụ. Từ đó, Cụ tiếp tục hoạt động yêu nước, soạn tuyển tập thơ Santé thi tập với hơn 200 bài thơ sáng tác trong tù, tham gia thành lập Hội người Việt Nam yêu nước tại Pháp. Năm 1919, người con trai do bị đau nên trở về nước, trợ cấp bị cắt, do đó Cụ làm nghề thợ ảnh để sống và hoạt động với sự giúp đỡ, chở che của bà con Việt kiều, tiếp tục các hoạt động yêu nước, tham gia viết bản Yêu sách của nhân dân An Nam gửi cho hội nghị Versailles, gây tiếng vang lớn…

Không ưa gì Cụ nhưng bằng những hoạt động của mình, mật thám Pháp buộc phải phải thừa nhận Cụ là người rất được người Đông Dương quý mến. Các tài liệu được bà Lê Thị Kinh là cháu ngoại của Cụ sưu tầm từ các cơ quan lưu trữ của Pháp và xuất bản thành sách dưới tên gọi Phan Châu Trinh qua những tư liệu mới đã cho thấy tấm lòng của người Việt Nam và Đông Dương đã dành cho Cụ thật trân trọng, đáng kính.

Báo cáo ghi tháng 5 năm 1920 của Léson Josselme- Giám đốc cơ quan kiểm soát người Đông Dương tại Marseille phản ánh về trạng thái tư tưởng của người Đông Dương tại Pháp thông qua nội dung các lá thư của người Việt gửi từ Pháp về Việt Nam và ngược lại. Theo Léson Josselme viết cụ thể: "...những người bản xứ viết nhiều về cái họ gọi là "việc đời" nghĩa là chuyện thế giới, chuyện chính trị.. Họ luôn viết về lòng mến mộ đối với người An Nam Phan Châu Trinh mà tên tuổi được biết nhiều ở Pháp cũng như ở bên thuộc địa. trong mắt họ đây là người có thể lực, một nhà yêu nước lớn, một trí tuệ minh mẫn và chỗ dựa cho mọi niềm hy vọng của họ để đi đến chế độ tự trị mà họ tin chắc sẽ đạt được".

Hơn nửa năm sau, nhận thấy hoạt động của Phan Châu Trinh càng năng nổ, mật thám Pháp càng phải tăng cường theo dõi. Do đó, ngày 24 tháng 01 năm 1921. Josselme, một quan chức Pháp đã viết thư gửi Khâm sứ Guesde Paris đề nghị xác minh ba tấm ảnh Phan Châu Trinh được chụp trước đó có sự thay đổi nào không và cần có tấm ảnh mới nhất để theo dõi mọi hoạt động của Cụ. Bức thư có đoạn: "Phan Châu Trinh như tôi đã trình báo Ngài, rất được quý mến trong giới người Đông Dương đòi tự trị. Ông ta là người duy nhất ở Pháp được người ta gọi là "Cụ Phan". Bức thư cũng nói rõ về nghĩa của từ Cụ: "Từ này chỉ có thể được dịch bằng từ Monsieur nhưng phải với hình thức tôn kính rất cao, chữ "ông" dịch nguyên văn từ chữ Monsieur không có giá trị tương ứng nào với nhóm từ "Cụ Phan".

Bức thư trên cũng cho biết vào những năm 1916, 1917,1918, Cụ Phan hoạt động ở Bordeaux với Khánh Ký và một người Việt Nam có tên là Hai Thi để kinh doanh 3 cửa hàng ăn An Nam trong vùng Tây Nam nước Pháp (Bordeaux, Tarbes, Castres). Khách ăn là những người lao động Việt Nam. "Hội làm ăn suôn sẻ và chỉ giải thể khi người Đông Dương ra đi. Ba "ông già" rút lui, hài lòng về công việc buôn bán của họ".

Sau năm 1921, Cụ Phan hoạt động ở Pháp thêm gần bốn năm nhằm tiếp tục theo đuổi lý tưởng của mình. Tháng 6 năm 1925, thấy hoạt động ở Pháp không còn phù hợp, lại do bị bệnh nặng, được sự giúp đỡ của Nguyễn An Ninh và những người Việt Nam yêu nước khác, Cụ xin về nước. Lúc này, tuy sức khỏe đã giảm sút nhưng Cụ vẫn tổ chức diễn thuyết, thức tỉnh đồng bào, tiếp tục cổ súy cho tư tưởng "Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh". Cụ mất ngày 24 tháng 03 năm 1926 tại Sài Gòn trong vòng tay tiếc thương của bao đồng chí, đồng bào yêu nước, quý mến Cụ. Đám tang của Cụ trở thành một cuộc biểu dương lực lượng có quy mô trên toàn quốc, thức tỉnh lòng yêu nước to lớn, thể hiện sự tôn kính của nhân dân đối với người chí sĩ ái quốc vĩ đại.

Phan Xuân Quang