Từ phát hiện tình cờ đến những phát lộ quan trọng dưới lòng đất

Tháng 4-2026, trong lúc đào hố trồng cây tại xóm Thành (thôn Phú Bình, xã Tịnh Khê), gia đình ông Nguyễn Kiên đã tình cờ phát hiện một lò nung cổ hình bầu hồ lô. Từ phát hiện này, Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi đề xuất khai quật khẩn cấp. Ngày 10-6, Sở VH-TT và DL tỉnh Quảng Ngãi đã cho phép tiến hành khai quật. Trên diện tích khoảng 100m², đoàn khảo cổ phát hiện thêm ba lò nung ngói, nâng tổng số lò nung được ghi nhận tại khu vực này lên bốn lò, sau phát hiện đầu tiên vào năm 2022. Theo đánh giá của các chuyên gia, các dấu tích cho thấy đây không phải một lò nung đơn lẻ mà là cả một quần thể sản xuất vật liệu xây dựng quy mô lớn, từng phục vụ việc chế tác ngói cho các công trình kiến trúc quan trọng của cư dân cổ.

Quá trình khai quật cũng ghi nhận một bãi thải khảo cổ nằm xung quanh các lò nung, chứa dày đặc ngói vỡ và than, được xác định là khu vực tập kết, phơi sản phẩm sau khi nung. Đáng chú ý, đoàn khảo cổ phát hiện loại lò có thành chỉ dày khoảng 4,2cm, mỏng hơn đáng kể so với các loại lò từng được biết đến trước đây nhưng vẫn bảo đảm khả năng chịu nhiệt. Theo TS Đoàn Ngọc Khôi- Phó Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi, các lò nung có niên đại khoảng thế kỷ II - III sau Công nguyên và thuộc nhóm lò nung sớm của Việt Nam. Điểm đặc biệt là tất cả đều được bố trí với cửa lò quay về hướng Đông Nam để đón gió, phản ánh sự hiểu biết của cư dân xưa về điều kiện tự nhiên cũng như kỹ thuật nung.

Bên cạnh dấu tích sản xuất, đợt khai quật còn phát lộ nền móng của một công trình kiến trúc nằm ở khu vực trung tâm nội thành. Theo nhận định ban đầu của các chuyên gia, đây có thể là nơi đặt cơ quan quyền lực mang tính nhà nước trong giai đoạn hình thành các tiểu quốc cổ. Ông Nguyễn Sơn Ka- nguyên Trưởng phòng Vẽ và Phục chế, Viện Khảo cổ học Việt Nam cho rằng, mỗi hố khai quật giống như một "trang tư liệu gốc". Từng lớp địa tầng và hiện vật đều được ghi chép, đo vẽ, chụp ảnh, xử lý theo quy trình khoa học để phục vụ các nghiên cứu tiếp theo, từng bước phục dựng diện mạo đô thị cổ Châu Sa.

Chung tay bảo tồn di sản

Thành cổ Châu Sa được xây dựng trước thế kỷ X, là một trong số ít thành đất cổ ở Việt Nam còn giữ được gần như nguyên vẹn. Hai vòng thành nội và ngoại kết nối với hệ thống sông Trà Khúc cùng hai cửa biển Đại và Sa Kỳ tạo nên vị thế của một đô thị cổ ven sông - ven biển. Năm 1994, di tích được Bộ VH-TT và DL xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia. Tuy nhiên, do nhiều dấu tích khảo cổ hiện chỉ nằm cách mặt đất khoảng 30cm rất dễ bị tác động bởi hoạt động sản xuất của người dân nên các nhà khoa học kiến nghị sớm xây dựng quy hoạch tổng thể đối với khu di tích, lập hồ sơ đề nghị nâng hạng lên Di tích quốc gia đặc biệt. Đồng thời, cần triển khai phương án bảo tồn tại chỗ đối với quần thể lò nung bằng các giải pháp như xây dựng mái che, hệ thống thoát nước, chuyển đổi đất canh tác và áp dụng các biện pháp kỹ thuật chuyên sâu nhằm giữ nguyên hiện trạng. Theo TS Đoàn Ngọc Khôi, các cơ quan chức năng cần sớm lập quy hoạch riêng cho Thành cổ Châu Sa, đồng thời tổ chức thẩm định trực tiếp tại hiện trường để lựa chọn phương án bảo tồn tối ưu đối với quần thể lò nung vừa được phát hiện.

Toàn bộ khu vực khai quật hiện nằm trên đất sản xuất của người dân. Đây là một trong những khó khăn đối với công tác bảo vệ di tích, song với sự phối hợp của chính quyền địa phương và sự đồng thuận của người dân, toàn bộ diện tích khai quật được bảo vệ an toàn. Ông Lê Mai, người dân thôn Phú Bình, xã Tịnh Khê cho biết bà con mong muốn Nhà nước tiếp tục nghiên cứu, khai quật để làm rõ hơn giá trị của di tích, đồng thời bảo tồn di sản cho các thế hệ sau.

Theo ông Nguyễn Văn Tú- Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Tịnh Khê, địa phương sẽ tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền để người dân nhận thức đầy đủ hơn về giá trị lịch sử, văn hóa của Thành cổ Châu Sa, phát huy vai trò của cộng đồng trong gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị di tích một cách bền vững.

Hà Vy