Ngày 14-9, Cao ủy Liên hợp quốc (LHQ) về Nhân quyền Volker Turk kêu gọi các quốc gia và những công ty phát triển AI tiên tiến khẩn trương hành động để kiểm soát các rủi ro ngày càng lớn từ công nghệ này. Trong thư gửi các quốc gia và nhà phát triển AI, ông Turk cảnh báo thế giới đang đứng trước những thay đổi có thể không thể đảo ngược, ảnh hưởng không chỉ đến thế hệ hiện tại mà còn đến các thế hệ tương lai. Theo ông, cuộc chạy đua phát triển các hệ thống AI ngày càng mạnh đang tạo ra bước ngoặt mới, làm gia tăng những rủi ro đối với nhiều mặt của đời sống con người.

Cao ủy LHQ cho rằng nhân loại hiện gần như phụ thuộc vào một số ít công ty công nghệ lớn trong việc đưa ra những quyết định quan trọng liên quan đến hướng phát triển AI. Điều này đặt ra câu hỏi về trách nhiệm và khả năng kiểm soát một công nghệ có thể tác động sâu rộng đến xã hội. Ông Turk cảnh báo các tác nhân AI có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng, từ làm gián đoạn các dịch vụ thiết yếu như nước sạch, sưởi ấm và tài chính đến làm suy yếu những hàng rào bảo vệ trước nguy cơ kích hoạt các loại vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Trước những rủi ro đó, ông kêu gọi các quốc gia và doanh nghiệp khẩn trương huy động nguồn lực thông qua các diễn đàn đa phương để xây dựng lộ trình quản trị các mô hình AI tiên tiến trên cơ sở luật nhân quyền quốc tế. Ông nhấn mạnh không quốc gia nào có thể tự mình quản trị công nghệ này và cũng không một công ty nào nên được tự quyết định những rủi ro mà thế giới phải chấp nhận.

Lời kêu gọi của LHQ được đưa ra trong bối cảnh tranh luận về tốc độ phát triển AI ngày càng gay gắt. Một số chuyên gia và lãnh đạo công nghệ lo ngại các hệ thống AI trong tương lai có thể phát triển vượt khả năng kiểm soát của con người, trong khi một số nhân vật trong ngành kêu gọi các công ty phối hợp điều chỉnh tốc độ phát triển để hạn chế rủi ro.

Tuy nhiên, quan điểm này vấp phải sự phản đối từ những người cho rằng việc giảm tốc độ phát triển AI có thể khiến Mỹ đánh mất lợi thế trong cuộc cạnh tranh công nghệ với Trung Quốc. Tổng thống Mỹ Donald Trump nhấn mạnh Washington cần duy trì vị trí dẫn đầu về AI, cho rằng bên chiến thắng trong cuộc đua này sẽ có lợi thế rất lớn trên nhiều lĩnh vực.

EU siết bảo vệ trẻ em trên môi trường số

Trong khi cuộc tranh luận về rủi ro AI diễn ra ở cấp độ chiến lược, Liên minh châu Âu (EU) đang tập trung vào một vấn đề cụ thể hơn: bảo vệ trẻ em trước những tác động tiêu cực của công nghệ số. Theo dự thảo mà Reuters tiếp cận, Ủy ban châu Âu (EC) dự kiến đề xuất hạn chế trẻ dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội, nền tảng chia sẻ video, chatbot AI và một số trò chơi trực tuyến. Kế hoạch nằm trong khuôn khổ "EU Kids Act", được xem là một trong những nỗ lực toàn diện nhất của EU nhằm bảo vệ trẻ em trên môi trường số.

Theo đề xuất, trẻ từ 15 tuổi trở lên có thể tự tạo tài khoản. Nhóm 13-14 tuổi chỉ được sử dụng tài khoản dành cho người mới bắt đầu do cha mẹ đăng ký và kiểm soát. Các tài khoản này sẽ bị giới hạn số người có thể kết nối và thời gian sử dụng. Đối với trẻ từ 3-12 tuổi, tài khoản phải do cha mẹ hoàn toàn quản lý và chỉ được tiếp cận những dịch vụ phù hợp với trẻ em, đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt. Trẻ dưới 3 tuổi sẽ không được phép tiếp cận các dịch vụ thuộc phạm vi điều chỉnh.

Không chỉ giới hạn quyền truy cập của trẻ, EU còn dự kiến đặt thêm trách nhiệm lên các công ty công nghệ. Các nền tảng mạng xã hội và chia sẻ video phải xác minh độ tuổi khi người dùng mở tài khoản mới; nền tảng trò chơi trực tuyến cũng phải kiểm tra độ tuổi trước khi cho phép tải trò chơi. Doanh nghiệp được yêu cầu hạn chế các thiết kế có khả năng gây nghiện, ngăn các luồng nội dung có hại, đồng thời cung cấp công cụ để trẻ báo cáo nội dung không phù hợp và giúp cha mẹ kiểm soát việc sử dụng dịch vụ.

Các quy định này vẫn có thể được điều chỉnh trước khi chính thức công bố và tiếp tục phải trải qua quá trình thảo luận với các nước thành viên cùng Nghị viện châu Âu trước khi có thể trở thành luật.

Trung Quốc nhìn AI từ góc độ an ninh quốc gia

Tại Trung Quốc, những rủi ro từ AI cũng đang được nhìn nhận ngày càng rõ dưới góc độ an ninh quốc gia và cạnh tranh chiến lược. Theo SCMP, Bộ trưởng An ninh Quốc gia Trung Quốc Trần Nhất Tân cho rằng AI đã trở thành một đấu trường mới trong cạnh tranh giữa các cường quốc. Ông cảnh báo công nghệ này có thể tạo ra những nguy cơ liên quan đến rò rỉ dữ liệu, gián điệp mạng, thao túng thông tin và bảo vệ cơ sở hạ tầng trọng yếu. Ông cho rằng các hệ thống AI thế hệ mới có thể làm giảm đáng kể yêu cầu về kỹ thuật và chi phí để tiến hành các cuộc tấn công mạng. Trong khi đó, việc người dùng đưa thông tin nhạy cảm vào các công cụ AI nước ngoài cũng có thể tạo ra nguy cơ rò rỉ dữ liệu. Bắc Kinh đồng thời lo ngại AI có thể bị lợi dụng để tạo và phát tán tin đồn, sản xuất hàng loạt nội dung gây hại hoặc hỗ trợ hoạt động thu thập thông tin nhạy cảm. Những nguy cơ này, theo ông Trần, có thể tác động trực tiếp đến an ninh dữ liệu và an ninh tư tưởng.

Ở tầm quốc tế, quan chức Trung Quốc cảnh báo nguy cơ chuỗi cung ứng AI bị chia cắt khi các cường quốc áp dụng biện pháp kiểm soát công nghệ, hạn chế nguồn cung và chi phối tiêu chuẩn ngành. Ông kêu gọi xây dựng một hệ thống quản trị AI cởi mở và công bằng hơn, đồng thời phản đối việc hình thành những khối công nghệ khép kín.

Những diễn biến trên cho thấy AI đang chuyển từ một câu chuyện chủ yếu về đổi mới công nghệ thành vấn đề liên quan trực tiếp đến nhân quyền, an toàn trẻ em, an ninh mạng và cạnh tranh địa chính trị. Trong khi các công ty tiếp tục chạy đua phát triển những mô hình ngày càng mạnh, sức ép xây dựng các quy tắc chung cũng gia tăng. Bài toán đặt ra với cộng đồng quốc tế là làm thế nào để tận dụng lợi ích của AI mà không để công nghệ này vượt khỏi những giới hạn cần thiết về an toàn, quyền con người và lợi ích xã hội.

AN BÌNH