Vậy, miền đất này có điều gì bí mật đến thế? Với tôi gần 30 năm lập nghiệp, từ độ Quảng Nam được chia tách thành tỉnh mới (1-1-1997), lấy Tam Kỳ làm tỉnh lỵ thì mảnh đất nằm ở trung độ cả nước này đã gắn bó với tôi bao kỷ niệm vui buồn, để tự nhận mình đích thị là công dân Tam Kỳ, dù tôi không sinh ra từ nơi đây.

Tác giả Trương Thị Thanh Tâm trong bài "Nhớ hạ Tam Kỳ", có câu thơ mà tôi rất thích: "Dịu dàng màu nắng Tam Kỳ/Cho con phố nhỏ dậy thì tháng năm…".

Lại nhớ những ngày đầu chia tách tỉnh tôi công tác tại một cơ quan đóng trên đường Phan Châu Trinh, gần ngã ba Nam Ngãi. Do đó, tôi có thời gian sống cùng những người lao động chân tay "Xóm Củi", "Cồn Thị" gần chợ Tam Kỳ. Để phục vụ cho người lao động, chủ yếu là chở hàng, bốc vác ở chợ nên một số quán cơm khu vực này mở cửa rất sớm, từ ba rưỡi đến bốn rưỡi sáng.

Dậy sớm, tôi đã từng được ăn tô cơm vào lúc bình minh chưa lên. Giản đơn chỉ một tô cơm đầy, thức ăn là khúc cá ngừ kho dưa cải, tí mắm đặc dầm hành tỏi, ớt cay giã dập… mà sao ngon quá đỗi. Mỗi lần lùa miếng cơm vào miệng tôi có cảm giác cả cánh đồng tuổi thơ quê nhà đang ùa chạy vào tôi, cả vũ trụ chắt chiu tiếp cho tôi năng lượng sống để mà tồn tại, để mưu sinh và chống chọi…

Tam Kỳ trong tôi khi ấy là một thị xã nhỏ như bàn tay con gái, không rêu phong cổ kính như Hội An, không đông đúc náo nhiệt của những phố thị đông người, không khói bụi inh ỏi tắc đường… và phố luôn có một khoảng trời trong veo, yên bình mỗi sớm, mỗi chiều khi hoàng hôn buông xuống.

2- Qua tìm hiểu được biết, lịch sử vùng đất Tam Kỳ được hình thành từ rất sớm. Đầu thế kỷ XV, nơi đây thuộc trấn Tân Ninh. Tháng 6 năm 1471, vua Lê Thánh Tông thành lập Đạo Thừa tuyên Quảng Nam- đơn vị hành chính thứ 13 của Đại Việt. Theo đó, huyện Hà Đông được thành lập, bao gồm vùng đất Tam Kỳ. Năm 1906, triều đình nhà Nguyễn nâng huyện Hà Đông thành Phủ Hà Đông, sau đó đổi tên thành Phủ Tam Kỳ. Sự kiện này đánh dấu bước phát triển quan trọng về vị thế hành chính của vùng đất đến nay vừa tròn 120 năm (1906-2026).

Trước đây, các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều lý giải nguồn gốc địa danh Tam Kỳ. Có người cho tên gọi Tam Kỳ chỉ vùng có ba cái cồn đất lớn, có người cho là vùng có ba ngọn núi đất là Quảng Phú, An Hà và Trà Cai, có người cho do có ba ngã rẽ (xuống biển, lên trung du và xuôi theo đường thiên lý).

Cách đây 20 năm đã có một hội thảo khoa học "100 năm Phủ lỵ Tam Kỳ", có rất nhiều kiến giải về tên Tam Kỳ trong đó có kiến giải xuất phát từ việc lấy ngã ba sông ở đây để đặt tên. "Trà dư tửu hậu" về những dấu xưa Tam Kỳ những người có tuổi gắn bó mảnh đất này đã kể tôi nghe về những cái tên không nhòa trong ký ức như danh trà Mai Hạc, Kim Sơn, cơm gà Bà Luận, bà Tề, hiệu bánh Phú Thuận, Bảo Hương, hiệu thuốc bắc Thống Lợi, hiệu thuốc tây Ngọc Lan… rồi những phố buôn, phố Tàu hình thành do những người Hoa về đây dựng nghiệp…

3- Có một Tam Kỳ ký ức sâu đậm đến mức có thể gây nghiện trong tôi có lẽ đó là hoa Lài. Một loài hoa thanh khiết. Hoa nở rộ từ cuối xuân đến hết hè, thường tỏa hương vào buổi chiều tối. Chỉ cần một chậu Lài nơi ban công, chiều về gió thổi nhẹ, hương hoa lan ra, mọi mỏi mệt của một ngày dường như cũng dịu lại, vơi đi. Cây hoa Lài tôi biết đầu tiên ở Tam Kỳ và được thưởng hương rất thanh tao của loài hoa này trong những ly trà Mai Hạc nức tiếng xa gần để liên tưởng tương truyền đại thi hào Nguyễn Du đã từng đề thơ:"Nghêu ngao vui thú yên hà/ Mai là bạn cũ Hạc là người xưa". Nghe đâu danh trà Mai Hạc ở Tam Kỳ từng được định danh những năm 1960 của thế kỷ trước, phẩm vật của những tết quê nhiều kỷ niệm của xứ Hà Đông xưa.

Trà Mai Hạc ở Tam Kỳ khác các loại trà xứ Bắc bởi sắc nước hồng đào chứ không nghít xanh như trà Bắc Thái, đặc biệt vị ngọt thanh của trà ướp hương một loại hoa bản địa đặc trưng của vùng đất. Theo các cụ cao niên, lai lịch trà ở Tam Kỳ ra đời cùng với sự ra đời của đồn điền chè Quản Hạt Phú Thượng do một người Pháp là Maillard thành lập năm 1884, để rồi từ đó nó đi chu du tận xứ trời Âu…

4- Đến Tam Kỳ không ai không biết đến ngã ba Nam Ngãi. Ngày mới chia tỉnh tôi đã có những đêm bù khú thức với Tam Kỳ, thức với tuổi mình của một lứa sinh viên mới ra trường lao đao lận đận trong công việc. Men lên nhớ yêu cuồn cuộn, thế nhưng mãi đến gần đây khi đọc bút ký "Gió còn ru trên vết chim bay" của nhà báo Lê Trung Việt, mới biết thêm nơi nơi tá túc những đêm khuya thanh xuân đời mình ở Tam Kỳ mãi là những chân trời cũ. Nơi khởi phát cái tên Nam Ngãi cho một vùng đất lại gắn với một người anh làm ở Báo Quảng Nam. Theo bài báo, từ năm 1962, hai người anh trai của anh ấy từ Quảng Ngãi ra Tam Kỳ, đặt viên gạch đầu tiên cho ngành công nghiệp in ấn và phát hành sách, để rồi nó thẩm thấu đến chết danh cái tên ngã ba Nam Ngãi…

Kỷ niệm 120 năm Phủ lỵ Tam Kỳ vẫn còn đó bao chuyện cũ- mới đan xen, riêng với tôi Tam Kỳ đã đi qua đời tôi bằng một tình yêu của thanh xuân tuổi trẻ. Đã vào tuổi tri thiên mệnh, tôi nhận ra mình nợ duyên với mảnh đất này như là máu thịt. Đi xa thì nhớ ở với Tam Kỳ vẫn cứ nhớ nhung.

Tạp bút của Võ Văn Trường