Bắt nguồn từ công việc chuyên môn tại Phòng Công tác chính trị Công an TP Đà Nẵng, Nguyễn Đỗ Văn Quốc viết tiểu thuyết "Phản chiếu đảo ngược" hưởng ứng "Cuộc thi tiểu thuyết, truyện và ký về đề tài an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống lần thứ V (2022 - 2025)" do Bộ Công an và Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức. Đây là một trong những tác phẩm dự thi được chọn in và công bố.

Nhìn chung, các tiểu thuyết trinh thám, hình sự, phá án thường rơi vào một trong hai thái cực sau: Hoặc sa đà vào tính tư liệu thuần túy mang đậm dấu ấn nghiệp vụ, hoặc bị dẫn dắt bởi xu hướng ly kỳ hóa giải trí mà xem nhẹ chiều sâu bản thể.

Tiểu thuyết đầu tay "Phản chiếu đảo ngược" của tác giả Nguyễn Đỗ Văn Quốc đã tránh được lối mòn biểu đạt đó. Tác phẩm hướng vào việc giải mã các chỉ dấu tội phạm và xa hơn, là cuộc "đại phẫu" biểu tượng về sự sa ngã tâm lý xã hội của một bộ phận không nhỏ thuộc thế hệ trẻ thời kỷ nguyên số.

Trong chương I, tác giả chọn một lối đặt vấn đề trực diện: Phơi bày thực trạng nhức nhối của tội phạm công nghệ cao qua nhân vật Duy. Bi kịch của Duy không khởi phát từ sự quẫn bách vật chất, mà khởi nguồn từ sự khiếm khuyết về định vị giá trị sống. Cho dù, bản thân Duy sở hữu hàm lượng tri thức cao, được thụ hưởng sự giáo dục chu tất trong một gia đình có đầy đủ điều kiện.

Ngày nay, trong không gian sinh tồn của thời đại 4.0, nơi một cú click chuột có thể xóa nhòa ranh giới địa lý, khiến dòng tiền liên thông xuyên quốc gia, Nguyễn Đỗ Văn Quốc đã bóc tách sự trượt dài của nhân vật Duy như một tất yếu của hội chứng "born to play" (sinh ra để tận hưởng). Sự thao túng của đồng tiền phi pháp hoạt động như một chất xúc tác làm thay đổi cấu trúc tư duy: "Đồng tiền phi pháp kiếm được quá dễ dàng đã điều khiển bộ não một cách móp méo và biến Duy trở thành một con người hoàn toàn khác…" (Chương V).

Sự phân rã nhân cách này được tác giả mô tả rất rõ ở chương II, khi tội phạm đối mặt với cơ quan điều tra. Sự tráo trở, thách thức phản ánh một ảo tưởng về quyền lực số hóa. Trong không gian ảo (virtual space), kẻ phạm tội tự thiết lập một hệ giá trị luân lý mới. Chúng tin rằng cơ quan công quyền không thể chạm tới những dòng lệnh mã hóa. Duy tưởng mình là kiến trúc sư của những phi vụ hoàn hảo, nhưng thực chất Duy chỉ là một "quân tốt thí" vô tri trên bàn cờ vĩ mô của những tập đoàn rửa tiền ẩn trong bóng tối.

Để gia tăng độ nén thẩm mỹ và giảm thiểu tính khô khan mang tính giáo điều của thể loại trinh thám nghiệp vụ, trong chương IX, tác giả đã khéo léo lồng ghép chuyện tình tay ba giữa Duy, Cẩm Nhung và Phi.

Sự xuất hiện của Cẩm Nhung không đơn thuần là một nét chấm phá lãng mạn. Đó là nhịp cầu nối Duy trở lại với phần thế giới thực tại đang rạn nứt. Sự thẹn thùng, tình cảm chân thành của người con gái đóng vai trò như một đối trọng sinh thái tâm lý, cứu chuộc những mưu toan lạnh lùng của những thuật toán lừa đảo.

Trong chương cuối, có một chi tiết đáng lưu ý và thậm chí "đắt giá" khi Nguyễn Đỗ Văn Quốc đựng lên một biểu tượng chiếc kén đen ngòm thông qua nhãn quan của Thượng tá Trần Thành. Đây là một dụng ý nghệ thuật mang tính triết học sâu sắc về nhân quả và sự tự thức tỉnh: "Trong cuộc đời này, có những con sâu từng bị mọi người ghét bỏ, nhưng rồi một ngày nào đó với ý chí phấn đấu nghị lực, nó cũng thoát ra khỏi kiếp làm một con sâu để trở thành loài bướm xinh đẹp rạng ngời... Và trong cuộc sống này, lại cũng có những con sâu mãi mãi không chịu thoát khỏi kiếp xác của mình... nhốt mình và chết khô trong lớp vỏ bọc đen ngòm đầy xấu xí..." (Chương XII).

Hình tượng chiếc kén chết khô bên cạnh những cánh bướm bay về phía mặt trời là một ẩn dụ kép: Nó vừa là sự phê phán thế hệ "sống ký sinh", chờ chực thụ hưởng thành quả của người khác, vừa là lời cảnh báo về sự tự hủy diệt nếu con người khước từ quyền được "quay đầu".

Qua "Phản chiếu đảo ngược", tác giả trẻ Nguyễn Đỗ Văn Quốc không chọn cách nhìn đời dưới lăng kính màu hồng mà can đảm nhìn thẳng vào những vùng tối, những "bóng đổ" của xã hội đương đại. Giá trị nhân văn của tiểu thuyết nằm ở chỗ không triệt tiêu con người trong tội lỗi. Một sinh lộ cho sự phục thiện được mở ra thênh thang cho những người biết quay đầu.

MAI HỮU PHƯỚC