Theo Hiệp định Genève (1954), đất nước bị tạm chia cắt hai miền theo ranh giới vĩ tuyến 17. Các đơn vị quân sự ở miền nam phải tập kết ra Bắc. Nhưng ở trong nam, chính quyền Ngô Đình Diệm lại phá hoại Hiệp định, không tổng tuyển cử, lại tiến hành đàn áp các lực lượng yêu nước đấu tranh đòi hòa bình, giành thống nhất. Mặt trận Dân tộc giải phóng thành lập, do Luật sư Nguyễn Hữu Thọ làm Chủ tịch, với nhiệm vụ tập hợp các tổ chức, phong trào, đoàn thể và các tầng lớp nhân dân để đấu tranh thống nhất đất nước. Lực lượng quân sự chính là Quân giải phóng miền Nam. Mặt trận đã lãnh đạo quân dân miền nam đoàn kết đứng lên thực hiện các phong trào, các cuộc nổi dậy, các đợt tấn công phá ấp chiến lược dồn dân và bắt người dân làm tay sai cho địch, giương cao ngọn cờ chống các chiến lược chiến tranh của đế quốc Mỹ ở miền nam. Đồng thời, MTDTGP MNVN còn làm nhiệm vụ xây dựng lực lượng và phát triển thực lực cách mạng ở miền Nam...

Năm 1969, mặt trận này cùng Liên minh các Lực lượng Dân tộc, Dân chủ và Hòa bình Việt Nam thành lập Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam tại Nam Việt Nam. Chính phủ lâm thời cộng hòa MNVN do kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát làm Chủ tịch. Ngay sau khi ra đời Chính phủ lâm thời của MTDTGP MNVN đã được nhiều nước và các tổ chức, các phong trào quốc tế công nhận.

Việc thành lập MTDTGP MNVN là một sách lược sáng suốt, tài tình, khôn khéo của Việt Nam, thể hiện ý chí quyết tâm giành thống nhất đất nước của quân dân hai miền, nói lên tinh thần đoàn kết của mọi tầng lớp nhân dân, tạo cơ sở pháp lý cho quân đội chính quy chủ lực chi viện người và vật chất cho cách mạng miền Nam. Ngày 10-12-1961 MTDTGP MNVN đã công bố Lá cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam có màu đỏ nửa trên, màu xanh hòa bình nửa dưới. Màu đỏ là tượng trưng cho tinh thần và ý chí Cách Mạng kiên cường bất khuất của nhân dân ta. Màu xanh tượng trưng cho đường lối hòa bình trung lập của Mặt trận. Ngôi sao màu vàng là tượng trưng cho dân tộc Việt Nam.

Theo cuốn “MTDTGP MNVN” của tác giả Hà Minh Hồng và Trần Nam Tiến thì tác giả vẽ mẫu lá cờ là ông Võ Văn Kiệt- Thường vụ Trung ương cục Miền Nam, cùng kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát- Chủ tịch Mặt trận Khu Sài Gòn Gia Định. Từ năm 1969 cờ hiệu của MTDTGP được lấy làm Quốc kỳ của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa MNVN. Nhà thơ Tố Hữu đã viết trong bài thơ Nước non ngàn dặm (1973): “Lá cờ nửa đỏ nửa xanh Màu đỏ của đất, màu xanh của trời/ Ngôi sao, chân lý của đời, Việt Nam vàng của lòng người hôm nay”. Bài hát chính thức của MTDTGP MNVN là bài Giải phóng miền Nam. Câu chuyện về bài hát này như sau: Sau khi MTDTGP MNVN ra đời thì ngày 20-7-1961 Hội Văn nghệ Giải phóng MNVN được thành lập do ông Trần Hữu Trang làm Chủ tịch. Hội được giao nhiệm vụ phát động đợt sáng tác một ca khúc về Mặt trận và nhóm nhạc sĩ Hoàng Mai Lưu (Huỳnh Văn Tiểng (Huỳnh Minh Siêng), Mai Văn Bộ và Lưu Hữu Phước) đã hoàn thành bài hát Giải phóng miền Nam và được chọn là “Quốc ca” của Chính phủ Cách mạng lâm thời cộng hòa MNVN và nhanh chóng phổ biến rộng rãi trong quân dân.

Một hình ảnh của MTDTGP MNVN là mũ tai bèo - biểu tượng “Anh Giải phóng quân”. Chiếc mũ tai bèo biểu tượng của người chiến sĩ Giải phóng quân cũng được ra đời ngay sau đó. Trong những năm tháng của cuộc kháng chiến chống Mỹ, thông qua phim ảnh, hình ảnh chiếc mũ tai bèo đã xuất hiện ở khắp nơi, không chỉ ở trong nước mà còn ở trên khắp thế giới, trở thành một trong những biểu tượng đẹp của người chiến sĩ Giải phóng quân. Có nhiều người cho rằng mũ tai bèo xuất hiện đầu tiên ở phong trào Đồng Khởi tại Bến Tre năm 1959? Nhưng những cựu chiến binh từng đi chiến trường miền Nam khẳng định được cấp phát mũ tai bèo tại các đơn vị miền Bắc, trước khi vào chiến trường.

Để có câu trả lời chính xác xuất xứ của mũ tai bèo ở Việt Nam, cán bộ Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam đã đến Cục Quân nhu - Tổng cục Hậu cần, được gặp các nhân chứng của Xưởng X20 và biết được chiếc mũ tai bèo được ra đời trong một hoàn cảnh lịch sử thật đặc biệt. Nghị quyết 15 của Trung ương Đảng ra đời đầu năm 1959, đề ra nhiệm vụ đẩy mạnh xây dựng quân đội chính quy ở miền Bắc, chuẩn bị lực lượng và vật chất chi viện cho chiến trường miền Nam. Cục Quân nhu - Tổng cục Hậu cần được giao nhiệm vụ sản xuất quần áo, trang bị bảo đảm cho các bộ phận thuộc lực lượng mở đường vận chuyển trước khi sản xuất rộng rãi .

Yêu cầu đặt ra là quần áo và đồ dùng trang bị mang theo của số cán bộ này phải giống đồ dùng trang bị của nhân dân các vùng mà đoàn đi qua, tuyệt đối không được để lộ là đồ mang từ miền Bắc vào. Tiếp đó, giai đoạn cuối năm 1959 đầu năm 1960, xưởng may X20 Cục Quân nhu nhận kế hoạch “đột xuất” phối hợp nghiên cứu và sản xuất ra một loại mũ vải nhẹ, che nắng, che mưa, thuận tiện cho bộ đội đi rừng. Qua nghiên cứu nhiều loại mũ vải khác đã được sử dụng trong nước và nước ngoài, các anh thiết kế, tạo ra loại mũ vải phù hợp với khuôn đầu, thích hợp với điều kiện khí hậu nóng ẩm của Việt Nam, chịu được nắng, mưa, phù hợp với bộ đội khi hành quân và chiến đấu. Mũ được may bằng vải màu xanh lá cây, bao gồm hai lớp, giữa hai lớp có lót một lớp ni-lông để chống thấm ướt, có 6 múi giống như những cánh bèo. Vì thế, bộ đội gọi luôn là mũ tai bèo.

Qua thực tiễn, xét thấy mũ vừa nhẹ, tiện lợi, phù hợp với điều kiện cơ động ở chiến trường, Cục Quân nhu cho may hàng loạt cấp phát cho bộ đội đi B, C (chiến trường miền Nam, chiến trường nước Lào). Kể từ đó, mũ tai bèo được chọn là loại mũ chính thức trong bộ trang phục Quân giải phóng miền Nam Việt Nam. Đến năm 1965, mũ tai bèo được Quân giải phóng sử dụng rộng rãi toàn miền Nam. Nhà thơ Tố Hữu có những lời thơ tuyệt đẹp dành cho chiếc mũ tai bèo, phác họa hình tượng người chiến sĩ Giải phóng quân với chiều sâu của trái tim và tầm cao trí tuệ trong “Bài ca Xuân 1968”: “…Hỡi chàng dũng sĩ! Cả năm châu, chân lý đang nhìn theo/bóng anh đi và vành mũ tai bèo của anh đó! Ôi cái mũ vải mềm dễ thương như một bàn tay nhỏ/Chẳng làm đau một chiếc lá trên cành/Sáng trên đầu như một mảnh trời xanh/Mà xông xáo, mà tung hoành, ngang dọc/Mạnh hơn tất cả đạn bom, làm run sợ cả Lầu Năm góc!”. Chiếc mũ tai bèo nổi tiếng không chỉ trên chiến trường mà còn trở thành hình ảnh của Chiến sĩ giải phóng, của MTDTGP MNVN trên các chính trường quốc tế.

Một trong những hoạt động mạnh mẽ rộng khắp và vô cùng hiệu quả của MTDTGP MNVN là hoạt động ngoại giao. Mặt trận đã có cơ quan đại diện ở miền Bắc, các đại sứ quán ở các nước, liên kết với các phong trào quốc tế , với các nước thuộc khối không liên kết... trong tổ chức các hoạt động nhằm tìm kiếm sự ủng hộ của nhân dân tiến bộ thế giới đối với cuộc cách mạng và kháng chiến chống Mỹ của quân và dân ta. Nhiều cơ quan của Mặt trận được đặt ở miền Bắc và nước ngoài, sử dụng các cán bộ người miền Bắc đã thay tên đổi họ, hoạt động dưới danh nghĩa của MTDTGP, tạo ra một lực lượng rất mạnh cho MTDTGP và Chính phủ lâm thời trong công tác đối ngoại, nhất là trong Hội nghị Paris lịch sử mà MTDTGP MNVN tham gia với tư cách 1 trong 4 bên đàm phán, đem thắng lợi và hòa bình về với đất nước Việt Nam (1973).

Từ ngày 31-1 đến 4-2-1977, Đại hội Mặt trận dân tộc thống nhất Việt Nam đã được tiến hành thống nhất các tổ chức Mặt trận và lấy tên là Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam. MTDTGP MNVN đến đây đã hoàn thành nhiệm vụ lịch sử vẻ vang sau 16 năm tồn tại và phát triển. Đến tháng 12-2025 này, MTDTGP MNVN đã kỷ niệm 65 năm thành lập. Đây là một giai đoạn nổi bật với những thành công vang dội của MTDTGP MNVN, một giai đoạn in dấu ấn đặc biệt trong quá trình đấu tranh giành thống nhất và trong truyền thống lịch sử Cách mạng Việt Nam.

Huỳnh Dũng Nhân