Các nước vùng Vịnh đang tăng cường hoạt động ngoại giao nhằm ngăn chặn nguy cơ Trung Đông rơi vào một vòng xoáy xung đột mới. Động thái này diễn ra trong bối cảnh Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo Washington có thể nối lại các hoạt động quân sự nhằm vào Iran sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11, trong khi Tehran tuyên bố sẵn sàng đáp trả nếu bị tấn công.

Theo truyền thông khu vực, ngày 26-10, đại diện Pakistan, Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ, cùng các nhà ngoại giao Qatar, đã gặp các quan chức cấp cao Iran tại Tehran. Đây là cuộc tiếp xúc cấp cao đầu tiên giữa Iran và các nước tham gia Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca kể từ khi chiến sự giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát ngày 28/2. Bộ trưởng Quốc phòng Saudi Arabia, Hoàng tử Khalid bin Salman, cũng tham dự cuộc gặp, cho thấy Riyadh đang chủ động tìm kiếm giải pháp ngoại giao dù quan hệ với Tehran còn nhiều bất đồng.

Các cuộc tiếp xúc diễn ra sau khi xung đột gây gián đoạn hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz, đe dọa nguồn cung dầu mỏ và khí đốt toàn cầu, đồng thời gây thiệt hại cho cơ sở năng lượng và hạ tầng trong khu vực. Những hệ lụy này khiến các nước vùng Vịnh có thêm động lực thúc đẩy đối thoại, hạn chế nguy cơ bị cuốn sâu hơn vào cuộc đối đầu giữa Washington và Tehran.

Nỗ lực giảm phụ thuộc vào bảo đảm an ninh từ Mỹ

Một trong những đề xuất đáng chú ý được Ngoại trưởng Oman Badr Albusaidi đưa ra ngày 26-10 là thiết lập khuôn khổ an ninh khu vực, trong đó có một hiệp ước không xâm lược giữa Iran và các nước láng giềng vùng Vịnh. Theo ông, khu vực không thể tiếp tục đặt các đối tác bên ngoài ở vị trí trung tâm trong cấu trúc an ninh, mà cần xây dựng cơ chế hợp tác dựa trên cam kết giữa các quốc gia trong khu vực.

Đề xuất này phản ánh những quan ngại ngày càng lớn về khả năng các cam kết an ninh hiện tại có thể bảo vệ hiệu quả các nước vùng Vịnh trước một cuộc chiến quy mô lớn. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa Saudi Arabia và các đồng minh sẵn sàng từ bỏ quan hệ quốc phòng với Washington.

Theo các nhà phân tích, cuộc chiến đã thúc đẩy những nước này xem xét đa dạng hóa quan hệ đối tác an ninh, thay vì thay đổi căn bản định hướng chiến lược. Mỹ vẫn là đối tác quốc phòng chủ chốt của nhiều thành viên Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC), trong khi các nước trong khu vực chưa thống nhất về mức độ hiện diện quân sự mà Washington nên duy trì.

Bên cạnh đó, việc hình thành một cơ chế an ninh chung còn vấp phải khác biệt về lợi ích và cách nhìn nhận các mối đe dọa. Các nước vùng Vịnh quan tâm đến an toàn hàng hải qua eo biển Hormuz, an ninh cơ sở năng lượng và hoạt động của lực lượng Houthi tại Yemen. Trong khi đó, Iran lâu nay chủ trương giảm hoặc chấm dứt sự hiện diện quân sự của Mỹ tại Trung Đông. Sự khác biệt này khiến việc xác định những cam kết chung trở nên phức tạp.

Ngoại giao vẫn đối mặt nhiều trở ngại

Triển vọng hạ nhiệt xung đột càng trở nên mong manh khi Washington và Tehran chưa tìm được tiếng nói chung về các điều kiện chấm dứt chiến tranh. Ngày 28/10, một quan chức Iran cho biết những đề xuất do Qatar đưa ra không thể được Tehran chấp nhận, đồng thời khẳng định lập trường của nước này về vấn đề hạt nhân không thay đổi.

Trước đó, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết Tehran vẫn duy trì liên lạc với các bên trung gian, xem xét những đề xuất nhằm khôi phục tiến trình đàm phán và tạo điều kiện chấm dứt xung đột. Trong khi đó, truyền thông Mỹ đưa tin Phó Tổng thống JD Vance được cho là đã tìm cách thúc đẩy nối lại đối thoại giữa Washington và Tehran. Tuy nhiên, nội dung trao đổi cụ thể và phản ứng chính thức của Iran chưa được công bố đầy đủ.

Theo chuyên gia Hamidreza Azizi thuộc Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, trở ngại lớn nằm ở sự khác biệt về trình tự thực hiện các cam kết. Mỹ muốn Iran nhượng bộ, đặc biệt trong vấn đề hạt nhân, trong khi Tehran yêu cầu các điều kiện nhằm chấm dứt chiến tranh phải được đáp ứng trước. Các nước trung gian có thể góp phần thu hẹp khoảng cách, nhưng không thể thay thế quyết định của hai bên.

Giới phân tích cũng hoài nghi khả năng một khuôn khổ an ninh chung có thể hình thành trong thời gian ngắn. Theo bà Aniseh Bassiri Tabrizi, nghiên cứu viên cao cấp tại Chatham House, các nước nhiều khả năng tiếp tục ưu tiên những nhóm hợp tác linh hoạt và các thỏa thuận song phương, thay vì nhanh chóng xây dựng một cơ chế bao trùm toàn khu vực.

AN BÌNH