Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen ngày 16-9 đề xuất mở đường để Canada trở thành “thành viên liên kết” đầu tiên của EU trong bài phát biểu Thông điệp Liên bang tại Nghị viện châu Âu ở Strasbourg, Pháp. Thủ tướng Canada Mark Carney có mặt tại hàng ghế đầu và nhận được tràng pháo tay của các nghị sĩ.

Bà von der Leyen cho rằng EU và Canada cần khẩn trương định hình lại quan hệ đối tác, vượt ra ngoài khuôn khổ Hiệp định Kinh tế và Thương mại Toàn diện (CETA). Theo bà, hai bên có thể xây dựng một “không gian thịnh vượng chung và kinh tế”, tăng cường hợp tác trong sản xuất, công nghệ, quốc phòng, năng lượng, trí tuệ nhân tạo (AI), khoáng sản thiết yếu và Bắc Cực. “Chúng ta cùng chia sẻ một đại dương, một hệ giá trị, một cách nhìn thế giới. Và giờ đây, chúng ta cũng sẽ cùng xây dựng tương lai chung”, bà von der Leyen nói.

Đề xuất được đưa ra trong bối cảnh Canada đang tìm cách giảm sự phụ thuộc vào Mỹ và mở rộng quan hệ kinh tế, an ninh với các đối tác châu Âu. Thủ tướng Carney trước đó nhiều lần nhấn mạnh mong muốn xây dựng một “liên minh an ninh và kinh tế độc đáo” với châu Âu, song không hướng tới việc gia nhập EU với tư cách thành viên đầy đủ.

Văn phòng Thủ tướng Canada hoan nghênh đề xuất của bà von der Leyen, cho rằng hai bên có thể vượt ra ngoài khuôn khổ thỏa thuận thương mại hiện nay để hướng tới một “liên minh vì tương lai”. Tuy nhiên, Ottawa chưa xác nhận cụ thể về cơ chế “thành viên liên kết”. Quy chế này hiện chưa được quy định trong các hiệp ước của EU. Vì vậy, nếu được triển khai, EU sẽ phải xây dựng một cơ chế mới, trong đó xác định quyền lợi, nghĩa vụ và mức độ tiếp cận thị trường chung của quốc gia liên kết. Một số ý tưởng tương tự từng được đề xuất tại châu Âu, trong đó có đề xuất dành cho Ukraine, nhưng chưa được thiết lập thành cơ chế chính thức.

Phản ứng từ Washington nhanh chóng xuất hiện. Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 16-9 cảnh báo việc EU đưa Canada trở thành thành viên liên kết có thể bị Mỹ xem là “hành động thù địch”. Ông cho biết Washington có thể áp “thuế quan rất nghiêm trọng” lên hàng hóa châu Âu hoặc ngừng giao thương với EU trong một số lĩnh vực nếu cho rằng động thái này có mục đích bất lợi đối với Mỹ. Ông Trump cũng gọi khả năng Canada trở thành thành viên liên kết của EU là “nực cười”, trong khi tiếp tục chỉ trích quan hệ thương mại với Canada.

Cảnh báo của Tổng thống Mỹ được đưa ra trong lúc quan hệ thương mại Washington-Ottawa tiếp tục căng thẳng. Cùng ngày 16-9, ông Trump ký bản ghi nhớ yêu cầu các cơ quan liên bang Mỹ xác định và tiến hành các bước loại bỏ hoặc hạn chế hàng hóa có xuất xứ Canada khỏi hệ thống mua sắm dân sự của chính phủ Mỹ. Nhà Trắng cho biết động thái này nhằm đáp trả chính sách “Buy Canadian” mà Washington cho rằng gây bất lợi cho doanh nghiệp Mỹ.

Trong khi đó, Canada đang thúc đẩy thêm các quan hệ quốc phòng với châu Âu. Ngày 16-9, ông Carney thông báo Ottawa chính thức nộp đơn gia nhập Lực lượng Viễn chinh liên hợp (JEF) do Anh dẫn đầu, một liên minh quân sự gồm 10 nước NATO ở Bắc Âu và Tây Âu. Anh bày tỏ ủng hộ nỗ lực của Canada. Canada cũng đang tăng cường hợp tác công nghiệp quốc phòng với Anh thông qua Chương trình Không quân chiến đấu toàn cầu (GCAP), trong đó Ottawa tham gia với tư cách quan sát viên từ tháng 7.

EU và Canada hiện đã có CETA, tạo khuôn khổ thương mại tự do giữa hai bên. Đề xuất mới của Brussels vì vậy được xem là bước mở rộng quan hệ sang các lĩnh vực chiến lược, thay vì chỉ tập trung vào thương mại. Đối với EU, việc tăng cường quan hệ với Canada cũng diễn ra trong bối cảnh môi trường địa chính trị và thương mại xuyên Đại Tây Dương biến động. Bà von der Leyen nhấn mạnh quan hệ mới với Ottawa không nhằm chống lại bất kỳ quốc gia nào mà nhằm củng cố sức mạnh chung của EU và Canada.

Tuy nhiên, cảnh báo của ông Trump cho thấy đề xuất về “thành viên liên kết” có thể trở thành một vấn đề mới trong quan hệ Mỹ - EU, bên cạnh những căng thẳng thương mại đang tồn tại giữa Washington và Ottawa. Trong khi đó, Canada tiếp tục thúc đẩy chiến lược đa dạng hóa quan hệ kinh tế và an ninh, đặc biệt với các đối tác châu Âu.

AN BÌNH