Cuộc đua chinh phục Mặt Trăng đang chuyển sang giai đoạn mới, khi các cường quốc hướng đến việc thiết lập sự hiện diện lâu dài trên vệ tinh tự nhiên của Trái Đất. Trong chiến lược đó, năng lượng được xem là điều kiện tiên quyết. Tháng 1-2026, Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA) công bố kế hoạch phát triển lò phản ứng hạt nhân trên bề mặt Mặt Trăng, hướng tới mục tiêu sẵn sàng phóng vào cuối năm 2030. Trong khi đó, Nga phối hợp với Trung Quốc đặt mục tiêu triển khai hệ thống tương tự vào khoảng năm 2036.

Theo kế hoạch của Mỹ, lò phản ứng Lunar Reactor 1 có công suất khoảng 20 kilowatt điện, đủ vận hành liên tục trong 5 năm mà không cần bảo trì. Thiết bị nặng dưới 6.000 kg, được thiết kế nhỏ gọn để vận chuyển bằng tên lửa. Nga cũng đang phát triển lò phản ứng Selena với công suất dự kiến 10 kilowatt, trọng lượng khoảng 1.100-1.300 kg và khả năng hoạt động trong 10 năm không cần bảo dưỡng. Hệ thống này được kỳ vọng cung cấp năng lượng cho căn cứ nghiên cứu trên Mặt Trăng do Trung Quốc dẫn dắt.

Đây không phải lần đầu năng lượng hạt nhân được đưa vào các chương trình không gian. Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Liên Xô từng phóng hơn 30 lò phản ứng phân hạch lên quỹ đạo Trái Đất để cung cấp điện cho các vệ tinh do thám quân sự. Mỹ cũng đã đầu tư khoảng 20 tỷ USD cho các chương trình năng lượng hạt nhân không gian trong 70 năm qua, nhưng chưa triển khai thành công lò phản ứng lên không gian. Một thử nghiệm năm 1965 từng phải dừng sau 43 ngày do sự cố ở bộ phận điện của vệ tinh.

Năng lượng hạt nhân - chìa khóa xây dựng căn cứ Mặt Trăng

Lý do các cường quốc quan tâm đến lò phản ứng hạt nhân là nhu cầu duy trì nguồn điện ổn định trong môi trường khắc nghiệt. Mỹ, Nga và Trung Quốc đều hướng đến khu vực cực Nam Mặt Trăng, nơi có những trữ lượng băng nước trong các miệng hố luôn chìm trong bóng tối. Nguồn tài nguyên này có thể được khai thác để tạo nước phục vụ sinh hoạt, sản xuất oxy và nhiên liệu tên lửa, hỗ trợ hoạt động lưu trú, thám hiểm lâu dài. Các kế hoạch khai thác còn hướng đến những khoáng chất như nhôm, titan và silicon, phục vụ sản xuất thiết bị, vệ tinh. Những hoạt động này đòi hỏi lượng điện lớn để vận hành máy móc, thiết bị khoan và hệ thống xử lý tài nguyên.

Năng lượng Mặt Trời khó đáp ứng yêu cầu do một địa điểm trên Mặt Trăng có thể trải qua khoảng hai tuần liên tục không có ánh sáng. Trong khi đó, pin lưu trữ hoặc máy phát điện diesel sẽ làm tăng chi phí vận chuyển thiết bị từ Trái Đất. Ông Simon Middleburgh, Giám đốc Viện Tương lai Hạt nhân thuộc Đại học Bangor (Anh), nhận định năng lượng hạt nhân là lựa chọn phù hợp để duy trì hoạt động liên tục của các căn cứ Mặt Trăng. Theo ông, có thể cần 3-4 lò phản ứng phối hợp để đáp ứng nhu cầu điện cho hoạt động khai thác băng nước và vận hành căn cứ.

Cuộc đua công nghệ mang màu sắc địa chính trị

Đằng sau những kế hoạch này là sự cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc. Trong sắc lệnh hành pháp ban hành tháng 12-2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump yêu cầu NASA phát triển lò phản ứng hạt nhân trên Mặt Trăng, sẵn sàng phóng vào năm 2030. Nga và Trung Quốc cũng thúc đẩy hợp tác xây dựng căn cứ nghiên cứu và hệ thống năng lượng tương ứng. Tháng 8-2026, Bộ trưởng Giao thông Mỹ Sean Duffy tuyên bố Washington đang tham gia cuộc chạy đua lên Mặt Trăng với Bắc Kinh. Điều này cho thấy việc triển khai lò phản ứng không chỉ là dự án khoa học mà còn gắn với tham vọng khẳng định vị thế công nghệ và chiến lược trong không gian.

Tuy nhiên, chế tạo lò phản ứng có thể chưa phải trở ngại lớn nhất. Theo ông Middleburgh, thách thức đáng kể nằm ở quy trình cấp phép phóng, khả năng tiếp cận phương tiện vận chuyển, hạ cánh và lắp đặt hệ thống an toàn trên bề mặt Mặt Trăng. Đến nay, chưa quốc gia nào chứng minh được khả năng triển khai lò phản ứng hạt nhân có kích thước và trọng lượng lớn trong môi trường trọng lực thấp, địa hình phức tạp của thiên thể này.

Cuộc cạnh tranh diễn ra trong bối cảnh hoạt động quân sự ngoài không gian gia tăng. Tháng 9-2026, Mỹ thông báo đã triển khai một số hệ thống được mô tả là vũ khí lên quỹ đạo nhằm bảo vệ lực lượng nước này. Động thái làm dấy lên lo ngại về nguy cơ quân sự hóa không gian, khi vệ tinh ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với thông tin liên lạc, định vị và tình báo.

Nguy cơ phóng xạ và những khoảng trống pháp lý

Bên cạnh thách thức công nghệ, nguy cơ sự cố phóng xạ là vấn đề không thể xem nhẹ. Mỹ và Nga cho biết các lò phản ứng sẽ được giữ ở trạng thái tắt trong quá trình vận chuyển và chỉ kích hoạt sau khi hạ cánh xuống Mặt Trăng nhằm hạn chế rủi ro. Tuy nhiên, sự cố khi các hệ thống này đi vào hoạt động có thể gây hậu quả đáng kể.

Năm 1978, vệ tinh Kosmos 954 của Liên Xô mang theo lò phản ứng hạt nhân gặp nạn, phát tán vật liệu phóng xạ trên diện tích gần 124.300 km² ở miền Bắc Canada. Chính quyền Canada phải triển khai chiến dịch thu gom mảnh vỡ và xử lý vật liệu nhiễm xạ với chi phí lớn. Theo ông Middleburgh, nếu tai nạn tương tự xảy ra trên Mặt Trăng, phạm vi ô nhiễm có thể hạn chế hơn, nhưng việc kiểm soát và xử lý vật liệu phóng xạ vẫn là thách thức nghiêm trọng.

Về pháp lý, Hiệp ước Không gian vũ trụ năm 1967 quy định không quốc gia nào được tuyên bố chủ quyền đối với Mặt Trăng, nhưng vẫn có quyền sở hữu các thiết bị do mình đưa lên đó. Hiệp ước không cấm sử dụng năng lượng hạt nhân trong không gian, với điều kiện các hoạt động tuân thủ nguyên tắc hòa bình và tránh gây ô nhiễm có hại.

Ông Antonino Salmeri, Giám đốc tổ chức Lunar Policy Platform, cho rằng việc triển khai lò phản ứng có thể phù hợp với luật pháp quốc tế nếu đáp ứng các nguyên tắc này. Dù vậy, quốc gia đưa thiết bị đến khu vực giàu băng nước trước có thể thiết lập vùng an toàn xung quanh cơ sở, qua đó tạo lợi thế tiếp cận tài nguyên và khiến các nước khác ngần ngại tiếp cận. Một báo cáo gần đây của Lunar Policy Platform cũng cảnh báo các quy định hiện hành chưa giải quyết đầy đủ trách nhiệm pháp lý nếu những thiết bị nguy hiểm hoạt động lâu dài trên Mặt Trăng gặp sự cố.

Cuộc đua đưa lò phản ứng hạt nhân lên Mặt Trăng không chỉ là phép thử về năng lực khoa học, công nghệ mà còn đặt ra những vấn đề mới về an toàn, luật pháp và trật tự quốc tế. Thành công của các cường quốc sẽ không chỉ được đo bằng việc ai đưa lò phản ứng lên trước, mà còn bằng khả năng bảo đảm hoạt động thám hiểm, khai thác tài nguyên diễn ra an toàn, có trách nhiệm và không biến Mặt Trăng thành một mặt trận cạnh tranh mới.

AN BÌNH