(Cadn.com.vn) - Có một buổi nói chuyện, không phải ở trong hội nghị quan trọng, cũng chẳng có lời mời trân trọng, được tổ chức dưới cái lều bạt nóng hầm hập nhưng già trẻ, lớn bé, công chức, người bình dân đều im phăng phắc nghe như nuốt từng lời, thỉnh thoảng lại râm ran tiếng vỗ tay đồng cảm. Là cuộc nói chuyện không khoảng cách của GS-TS Trần Văn Khê, về đề tài âm nhạc dân tộc. Lời lẽ giản dị cùng với  giọng nói rủ rỉ rù rì của vị Giáo sư đáng kính ngồi trên xe lăn đã làm lay động trái tim của hàng trăm thính giả  trong “hội trường dã chiến” tại TP Hội An -Quảng Nam, trong dịp “Những ngày giao lưu văn hóa Việt Nam - Nhật Bản” giữa tháng 8 vừa qua…

Kho tàng của vị Giáo sư

GS-TS Trần Văn Khê xem chiếc trống đồng mà các nghệ nhân Thanh Hóa đúc tặng TP Hội An.

Khi những người phụ tá đẩy ông trên chiếc xe lăn đến bên lều bạt được dựng bên bờ sông Hoài, biết có rất nhiều thính giả là khách quốc tế, nên Giáo sư Trần Văn Khê hỏi bằng tiếng Anh: “Các bạn có nghe được tiếng Việt không? Tôi sẽ nói chuyện riêng với các bạn bằng tiếng Anh nếu cần”. Nhưng nhiều người đã đáp lại: “Thưa thầy, chúng tôi có thể nghe được tiếng Việt, xin thầy cứ bắt đầu”.

Thầy Trần Văn Khê bắt đầu câu chuyện âm nhạc dân tộc, từ chiếc trống đồng Đông Sơn đã làm nức lòng dân Hội An mấy ngày diễn ra lễ hội giao lưu văn hóa Việt - Nhật. Trước đây người ta còn chưa ngã ngũ về chuyện trống đồng có đánh được không. Nó là vũ khí, là linh khí, là nhạc khí, đánh thế nào để xung trận, đánh thế nào để thờ cúng tâm linh, thế nào để thể hiện hết cái oai hùng của hồn dân tộc?

Nó ra đời từ thuở sơ khai, là linh vật thể hiện sự phát triển, gắn bó với một nền văn minh đi vào lịch sử dân tộc và nhân loại. Cái mặt trống như vậy, đánh vào giữa tâm nó khác, vào viền trống nó khác, vào vành trống lại khác nữa. Rồi khi nào người ta diễn tấu, khi nào độc tấu. Tiếng trống đồng nó ngân há chẳng phải rung động hơn mấy dàn nhạc điện tử hay sao?!

Rồi cây độc huyền cầm. Thầy Khê đã đi qua 67 nước trên thế giới, chưa thấy nước nào có cái đàn một dây độc đáo như cây đàn bầu. Rồi thầy dẫn dụ:  “Một dây nũng nịu đủ lời. Nửa bầu chứa cả một trời âm thanh”. Hồi trước, vì cái nỉ non ngọt ngào đến thấu tâm can mà cha ông mình đã nói “làm thân con gái chớ nghe đàn bầu”. Bây giờ thì ai cũng nghe, già trẻ, lớn bé, nam nữ lão ấu đều nghe, mà nhiều người chơi nữa. Rồi qua cây sáo, cây đàn tranh ngâm thơ, bộ gõ hát tuồng,... nói đến nhạc cụ nào thầy Khê cũng minh chứng bằng vốn sống uyên thâm, bằng tầng hiểu biết văn hóa thông hậu được diễn giải dễ hiểu, dễ cảm nhận khiến cho người nghe càng say mê. Thỉnh thoảng thầy lên xuống giọng tái diễn những tích tuồng bất hủ. Khi thầy nói đến điệu cười dê, ai cũng ngớ người để rồi thán phục. Cười dê coi vậy chứ cũng có nhiều sắc thái. Dê thượng cấp cỡ Đổng Trác chọc ghẹo Điêu Thuyền, dê hạ cấp tựa mấy đứa hầu tán tỉnh nhau khi chủ đi vắng. Một mình thầy có thể diễn xuất hàng chục vai, hàng chục lời thoại khác nhau.

Đến cái giọng ngâm thơ vốn cũng có giọng ai và giọng xuân. Giọng ai thì não nề buồn bã, giọng xuân lại tươi vui. Bài thơ “Đề đô thành Nam trang” của Thôi Hộ được chọn ngâm với hai chất giọng. Mấy ông đồ phố Hội và mấy cậu cử nhân văn khoa từ kinh ngạc đến vô cùng thán phục trước sự tung hứng của giọng ngâm của thầy Khê và nghệ sĩ đàn tranh Hải Phượng.

“Một nghệ nhân chết đi là một thư viện đã cháy”

“Đây không phải là ý của tôi, là ngạn ngữ Phi châu”- thầy Khê giải thích rồi bắt đầu so sánh giữa những câu hát ru con với Rock, Pop, giữa cải lương, bài chòi với nhạc ngoại lai. Để xem cái nào dễ nhớ, dễ thuộc mà tha thiết hơn. Cái nào tác động sâu sắc đến tâm hồn con người Việt hơn. Không còn cái giọng hứng khởi như hồi đầu nói về các loại nhạc cụ, các thể loại âm nhạc dân gian, giọng thầy có vẻ trầm xuống, như đang tiếc nuối một điều gì. Thầy nói, mấy nghệ nhân tâm huyết truyền từng ngón đàn, từng điệu hát lại cho hậu thế thì lương không đủ sống, trong khi trên sân khấu nhạc trẻ, ca sĩ có chục triệu, thậm chí cả trăm triệu đồng sau mỗi đêm diễn.

Chí ít, một đêm đi biểu diễn phòng trà, một giờ đi đến các sự kiện khánh thành, động thổ, khai trương cũng bằng tiền lương anh chị em nghệ sĩ truyền thống mấy tháng trời. Mấy em thiếu nhi, nay không còn hát đồng dao nữa, vì mẹ không ru, thầy cô không dạy. Một thính giả hỏi: “Ở Quảng Nam, bây giờ ngành GIÁO dục đang thí điểm đưa âm nhạc dân gian vào trường học, thầy thấy thế nào?”. “Tốt quá, tôi nghe nói rồi. Các em học sinh không cần biểu diễn, mà học để lưu giữ, còn chuyện biểu diễn đã có anh chị em nghệ sĩ rồi. Mãi về sau, nó không mất đi là được”.

Đến đây, Tiến sĩ Nhân loại học Nir Avieli (người Israel) hỏi: “Thưa thầy, thầy nghĩ thế nào khi giới trẻ Việt Nam rất ít hoặc không biết hát dân ca, mà lại hát các thể loại nhạc mới, thậm chí là du nhập từ nước ngoài”. Thầy Khê trả lời: “Dân ca là truyền thống của con người Việt, truyền thống có thể thay đổi nhưng là từ bên trong chứ không phải du nhập từ bên ngoài. Còn chuyện hát nhạc trẻ, nhạc mới, tựa như uống rượu và ăn ớt. Lâu lâu uống một ly rượu, ăn một quả ớt trong bữa cơm ta cảm thấy thú vị. Nhưng rượu không thể thay nước, ớt không thể thay cơm. Âm nhạc truyền thống của dân tộc là cái không gì có thể thay thế”. Còn chuyện giao lưu văn hóa, ảnh hưởng của âm nhạc ngoại lai, thầy Khê ví: người Việt không có chuyện tiếp khách ở bàn thờ tổ tiên. Khách đến rồi khách sẽ đi, chỉ có chủ nhà mới là người gắn bó, nên phải có tâm thế rõ ràng. Nhạc ngoại hát cho biết, còn cội nguồn sức mạnh ta phải là ca dao, dân ca, là âm nhạc kịch nghệ truyền thống.

Thầy Khê xin dừng buổi nói chuyện khi mặt trời đứng bóng, và hứa rằng nếu các bạn trẻ cần nghe hát, cần trao đổi về âm nhạc dân tộc thì cứ tìm gặp, bất cứ khi nào. Thầy ngồi trên xe lăn, phía sau là nghệ sĩ đàn tranh Hải Phượng, một nghệ sĩ đàn bầu, một người kéo nhị, với một người phụ trách bộ gõ ca trù. Họ như là những dấu nối sau tuổi già người thầy. Và đang ngoảnh lại để tìm truyền nhân?

C.K