* Luật sư Phan Thụy Khanh - Phó Trưởng Văn phòng Luật sư Phong & Partners, trả lời:

Trong đời sống hôn nhân, khi mâu thuẫn giữa vợ và chồng kéo dài, việc hai bên lựa chọn sống riêng để có thời gian suy nghĩ, giải quyết những bất đồng là tình trạng có thể xảy ra trên thực tế. Tuy nhiên, việc vợ chồng không còn chung sống không đồng nghĩa với việc quan hệ hôn nhân đã chấm dứt về mặt pháp lý. Trong thời gian ly thân, việc xác định quyền và nghĩa vụ của mỗi bên cần căn cứ vào tình trạng hôn nhân, thỏa thuận giữa vợ chồng và các quy định pháp luật có liên quan.

Đối với trường hợp chị H. nêu trên, cần làm rõ từng vấn đề sau:

Thứ nhất, việc vợ chồng ly thân có làm chấm dứt quan hệ hôn nhân hay không?

Hiện nay, Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 không có quy định về “ly thân”, cũng không quy định một thủ tục riêng để xác lập hoặc chấm dứt tình trạng ly thân. Việc vợ chồng sống riêng trên thực tế không làm chấm dứt quan hệ hôn nhân nếu chưa có căn cứ pháp lý làm chấm dứt quan hệ này.

Khoản 14 Điều 3 và khoản 1 Điều 57 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định: Ly hôn là việc chấm dứt quan hệ vợ chồng theo bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án; Quan hệ hôn nhân chấm dứt kể từ ngày bản án, quyết định ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật.

Theo các quy định trên, để xác định quan hệ hôn nhân đã chấm dứt cần căn cứ vào bản án hoặc quyết định ly hôn có hiệu lực pháp luật của Tòa án, chứ không căn cứ vào việc vợ chồng còn sống chung hay đã sống riêng.

Trong trường hợp của chị H., mặc dù chị và chồng đã sống riêng khoảng 1 năm nhưng hai người chưa thực hiện thủ tục ly hôn và chưa có bản án, quyết định ly hôn có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Do đó, về mặt pháp lý, chị và chồng vẫn đang trong thời kỳ hôn nhân. Việc hai người ly thân chỉ phản ánh tình trạng thực tế của đời sống vợ chồng mà không làm chấm dứt quan hệ hôn nhân.

Thứ hai, trong thời gian ly thân, vợ chồng có còn quyền và nghĩa vụ đối với nhau về nhân thân hay không?

Khi quan hệ hôn nhân vẫn tồn tại, các quyền và nghĩa vụ của vợ chồng về nguyên tắc vẫn được duy trì. Điều 17, Điều 19 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định:

“Điều 17. Bình đẳng về quyền, nghĩa vụ giữa vợ, chồng

Vợ, chồng bình đẳng với nhau, có quyền, nghĩa vụ ngang nhau về mọi mặt trong gia đình, trong việc thực hiện các quyền, nghĩa vụ của công dân được quy định trong Hiến pháp, Luật này và các luật khác có liên quan.

Điều 19. Tình nghĩa vợ chồng

1. Vợ chồng có nghĩa vụ thương yêu, chung thủy, tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau; cùng nhau chia sẻ, thực hiện các công việc trong gia đình.

2. Vợ chồng có nghĩa vụ sống chung với nhau, trừ trường hợp vợ chồng có thỏa thuận khác hoặc do yêu cầu của nghề nghiệp, công tác, học tập, tham gia các hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và lý do chính đáng khác.”

Theo quy định trên, pháp luật vẫn xác định sống chung là một trong những nghĩa vụ của vợ chồng. Tuy nhiên, pháp luật đồng thời cho phép vợ chồng có thỏa thuận khác về việc sống chung hoặc sống riêng trong những trường hợp luật định. Vì vậy, nếu vợ chồng chị H. đã thống nhất việc sống riêng thì việc không chung sống với nhau không đồng nghĩa với việc quan hệ hôn nhân đã chấm dứt.

Mặt khác, việc sống riêng không làm chấm dứt các nghĩa vụ về thương yêu, chung thủy, tôn trọng, quan tâm, chăm sóc và giúp đỡ nhau. Vợ chồng vẫn phải tôn trọng danh dự, nhân phẩm, uy tín của nhau và thực hiện các quyền, nghĩa vụ khác theo quy định của pháp luật.

Do đó, việc một bên cho rằng “đã ly thân thì không còn nghĩa vụ gì đối với nhau” là chưa phù hợp với quy định của pháp luật. Ly thân không phải là căn cứ để một bên tự xác định mình đã chấm dứt toàn bộ quyền và nghĩa vụ của vợ, chồng.

Thứ ba, việc vợ chồng ly thân có làm tài sản của mỗi bên trở thành tài sản riêng hay không?

Một trong những vấn đề thường phát sinh khi vợ chồng ly thân là việc quản lý, sử dụng và xác định quyền đối với tài sản được tạo lập trong thời gian sống riêng.

Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định:

“Điều 33. Tài sản chung của vợ chồng

1. Tài sản chung của vợ chồng gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng và thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân, trừ trường hợp được quy định tại khoản 1 Điều 40 của Luật này; tài sản mà vợ chồng được thừa kế chung hoặc được tặng cho chung và tài sản khác mà vợ chồng thỏa thuận là tài sản chung.

Quyền sử dụng đất mà vợ, chồng có được sau khi kết hôn là tài sản chung của vợ chồng, trừ trường hợp vợ hoặc chồng được thừa kế riêng, được tặng cho riêng hoặc có được thông qua giao dịch bằng tài sản riêng.

2. Tài sản chung của vợ chồng thuộc sở hữu chung hợp nhất, được dùng để bảo đảm nhu cầu của gia đình, thực hiện nghĩa vụ chung của vợ chồng.

3. Trong trường hợp không có căn cứ để chứng minh tài sản mà vợ, chồng đang có tranh chấp là tài sản riêng của mỗi bên thì tài sản đó được coi là tài sản chung.”

Theo quy định trên, việc vợ chồng sống riêng không phải là căn cứ để mặc nhiên xác định tài sản được tạo lập trong thời gian này là tài sản riêng của mỗi người. Nếu quan hệ hôn nhân vẫn còn tồn tại thì việc xác định tài sản chung, tài sản riêng vẫn phải căn cứ vào quy định của pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng.

Trường hợp vợ chồng có nhu cầu tách biệt về tài sản trong thời gian ly thân, pháp luật cho phép vợ chồng thỏa thuận chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân.

Cụ thể, Điều 38 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định:

“Điều 38. Chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân

1. Trong thời kỳ hôn nhân, vợ chồng có quyền thỏa thuận chia một phần hoặc toàn bộ tài sản chung, trừ trường hợp quy định tại Điều 42 của Luật này; nếu không thỏa thuận được thì có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết.

2. Thỏa thuận về việc chia tài sản chung phải lập thành văn bản. Văn bản này được công chứng theo yêu cầu của vợ chồng hoặc theo quy định của pháp luật.

3. Trong trường hợp vợ, chồng có yêu cầu thì Tòa án giải quyết việc chia tài sản chung của vợ chồng theo quy định tại Điều 59 của Luật này.”

Như vậy, trong trường hợp của chị H. nếu chỉ sống riêng mà không thực hiện việc chia tài sản chung theo quy định thì không thể chỉ dựa vào tình trạng ly thân để xác định tài sản của mỗi bên là tài sản riêng.

Thứ tư, trong thời gian ly thân, vợ chồng có còn trách nhiệm đối với nhu cầu thiết yếu của gia đình hay không?

Việc vợ chồng không sống chung cũng không làm chấm dứt trách nhiệm của mỗi bên đối với các nhu cầu thiết yếu của gia đình.

Điều 30 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định:

“Điều 30. Quyền, nghĩa vụ của vợ, chồng trong việc đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình

1. Vợ, chồng có quyền, nghĩa vụ thực hiện giao dịch nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình.

2. Trong trường hợp vợ chồng không có tài sản chung hoặc tài sản chung không đủ để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình thì vợ, chồng có nghĩa vụ đóng góp tài sản riêng theo khả năng kinh tế của mỗi bên.”

Theo quy định trên, việc xác định trách nhiệm của vợ, chồng đối với các nhu cầu thiết yếu của gia đình không chỉ dựa vào việc hai người có đang sống chung hay không. Nếu gia đình vẫn phát sinh những nhu cầu thiết yếu thì vợ, chồng vẫn có trách nhiệm thực hiện theo quy định pháp luật.

Đối với các khoản nợ hoặc nghĩa vụ tài sản cụ thể, việc xác định đây là nghĩa vụ chung hay nghĩa vụ riêng của vợ, chồng phải căn cứ vào nguồn gốc, mục đích và căn cứ phát sinh nghĩa vụ. Vì vậy, không thể mặc nhiên cho rằng từ thời điểm ly thân, mọi nghĩa vụ tài chính phát sinh của một bên đều không liên quan đến người còn lại.

Thứ năm, nếu vợ chồng có con chung thì việc ly thân có làm chấm dứt quyền và nghĩa vụ của cha, mẹ đối với con hay không?

Việc vợ chồng ly thân không làm chấm dứt quan hệ giữa cha, mẹ và con. Trong trường hợp hai bên sống riêng và có con chung, việc chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con vẫn là trách nhiệm của cha, mẹ.

Điều 69 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định:

“Điều 69. Nghĩa vụ và quyền của cha mẹ

1. Thương yêu con, tôn trọng ý kiến của con; chăm lo việc học tập, giáo dục để con phát triển lành mạnh về thể chất, trí tuệ, đạo đức, trở thành người con hiếu thảo của gia đình, công dân có ích cho xã hội.

2. Trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình.

3. Giám hộ hoặc đại diện theo quy định của Bộ luật dân sự cho con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự.

4. Không được phân biệt đối xử với con trên cơ sở giới hoặc theo tình trạng hôn nhân của cha mẹ; không được lạm dụng sức lao động của con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động; không được xúi giục, ép buộc con làm những việc trái pháp luật, trái đạo đức xã hội.”

Theo quy định trên, việc cha mẹ sống ly thân không làm mất đi quyền và nghĩa vụ của mỗi người đối với con. Trường hợp cha, mẹ không trực tiếp sống cùng con thì vẫn phải thực hiện các nghĩa vụ đối với con theo quy định của pháp luật.

Đối với trường hợp chị H., nếu vợ chồng vẫn chưa ly hôn thì cả hai vẫn là cha, mẹ của các con và đều có trách nhiệm chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Việc hai bên sống riêng không phải là căn cứ để một bên từ bỏ trách nhiệm đối với con.

Qua trường hợp của chị H. có thể thấy, ly thân chỉ phản ánh tình trạng vợ chồng không còn chung sống trên thực tế, không làm chấm dứt quan hệ hôn nhân về mặt pháp lý. Khi chưa có bản án, quyết định ly hôn có hiệu lực của Tòa án, vợ và chồng vẫn có các quyền, nghĩa vụ theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình.

Do đó, trong thời gian ly thân, các bên vẫn cần thực hiện các quyền và nghĩa vụ về nhân thân, tài sản, trách nhiệm đối với nhu cầu thiết yếu của gia đình cũng như quyền, nghĩa vụ đối với con. Trường hợp hai bên muốn xác lập sự độc lập về tài sản hoặc có những thỏa thuận khác trong thời gian sống riêng thì cần thực hiện trên cơ sở quy định của pháp luật, tránh trường hợp chỉ dựa vào việc ly thân để tự xác định quyền và nghĩa vụ của mỗi người đã chấm dứt.

Chuyên mục này có sự hợp tác về chuyên môn của Văn phòng Luật sư Phong & Partners. Đường dây nóng hỗ trợ tư vấn: 0236.3822678 - 0905.102425; website: phong-partners.com