Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), trước khi xung đột bùng phát, khu vực Vùng Vịnh là nguồn cung nhiên liệu máy bay lớn nhất cho thị trường toàn cầu. Riêng châu Âu phụ thuộc khoảng 20% nhiên liệu máy bay nhập khẩu từ Trung Đông. Trong khi đó, các nhà máy lọc dầu lớn tại Trung Quốc, Hàn Quốc và Ấn Độ – những trung tâm xuất khẩu nhiên liệu máy bay quan trọng – cũng phụ thuộc nặng nề vào dầu thô từ Vùng Vịnh.

Việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz khiến dòng chảy năng lượng toàn cầu gần như bị bóp nghẹt. Không chỉ dầu thô, nguồn cung nhiên liệu máy bay cũng giảm mạnh. Dữ liệu từ công ty phân tích Kpler cho thấy xuất khẩu nhiên liệu máy bay toàn cầu trong tháng 4 giảm khoảng 30%, xuống còn 1,3 triệu thùng/ngày, thấp hơn nhiều so với mức 1,9 triệu thùng/ngày của cùng kỳ năm trước. Lượng nhiên liệu máy bay được vận chuyển bằng tàu chở dầu trong tuần gần nhất cũng giảm tới 50%. Ông Matt Smith, Giám đốc nghiên cứu hàng hóa của Kpler, nhận định các nhà máy lọc dầu châu Á hiện gặp rất nhiều khó khăn trong việc duy trì sản lượng do mất nguồn dầu thô đầu vào từ Trung Đông. Theo ông, nhiên liệu máy bay đang trở thành “mắt xích đầu tiên sụp đổ” trong chuỗi khủng hoảng năng lượng toàn cầu.

Tại châu Âu, nỗi lo thiếu nhiên liệu đang ngày càng hiện hữu. Trong thư gửi Liên minh châu Âu (EU) hồi tháng 4, Hội đồng Sân bay Quốc tế châu Âu cảnh báo khu vực này có thể rơi vào tình trạng thiếu nhiên liệu hàng không mang tính hệ thống nếu eo biển Hormuz không sớm hoạt động ổn định trở lại. Giá nhiên liệu bay hiện đã tăng gấp đôi so với cùng kỳ năm trước. Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA) cho biết giá nhiên liệu máy bay tại châu Âu đã lên tới khoảng 187 USD/thùng tính đến đầu tháng 5 – mức cao nhất kể từ năm 2022. Chi phí nhiên liệu vốn chiếm khoảng 25-30% tổng chi phí vận hành của một hãng hàng không, vì vậy cú sốc giá hiện nay đang nhanh chóng bào mòn lợi nhuận của các hãng bay. Nhiều hãng hàng không lớn buộc phải cắt giảm hoạt động để giảm thiểu thiệt hại. Lufthansa đã thông báo cắt khoảng 20.000 chuyến bay đường ngắn đến hết tháng 10 nhằm ứng phó với chi phí nhiên liệu leo thang. Air France-KLM dự kiến áp dụng phụ phí nhiên liệu đối với các chuyến bay đường dài, trong khi EasyJet và Ryanair cũng cảnh báo giá vé có thể tiếp tục tăng trong mùa hè năm nay.

Theo dữ liệu của Cirium, các hãng hàng không toàn cầu đã loại bỏ khoảng 2 triệu ghế khỏi lịch khai thác trong tháng 5, tương đương khoảng 13.000 chuyến bay bị hủy hoặc cắt giảm. Không chỉ hủy chuyến, nhiều hãng còn chuyển sang sử dụng máy bay nhỏ hơn nhằm tiết kiệm nhiên liệu. Tại Đức, Hiệp hội Các sân bay Đức (ADV) cảnh báo khoảng 20 triệu hành khách có thể bị ảnh hưởng nếu làn sóng cắt giảm chuyến bay tiếp tục lan rộng. Các hãng hàng không giá rẻ và các tuyến du lịch thứ cấp được dự báo sẽ chịu tác động mạnh nhất.

Không chỉ châu Âu, ngành hàng không Mỹ cũng đang đối mặt áp lực khổng lồ. Bộ Giao thông Vận tải Mỹ cho biết các hãng hàng không nước này đã chi hơn 5 tỷ USD cho nhiên liệu trong tháng 3, tăng tới 56% so với tháng trước đó. Giá nhiên liệu trung bình tại Mỹ đã lên hơn 3,1 USD/gallon, trong khi lượng tiêu thụ nhiên liệu cũng tăng mạnh do nhu cầu du lịch hè. Cú sốc nhiên liệu đã khiến hãng hàng không giá rẻ Spirit Airlines chính thức ngừng hoạt động sau nhiều nỗ lực tái cơ cấu. Ban lãnh đạo hãng thừa nhận việc giá nhiên liệu tăng vọt đã phá vỡ hoàn toàn kế hoạch phục hồi tài chính. Ngay cả những hãng bay lớn của Mỹ như American Airlines hay United Airlines cũng cảnh báo lợi nhuận sẽ suy giảm đáng kể nếu giá nhiên liệu tiếp tục neo ở mức cao. Các hãng hàng không giá rẻ tại Mỹ đã đề xuất chính phủ hỗ trợ gói cứu trợ trị giá 2,5 tỷ USD để bù đắp chi phí nhiên liệu tăng thêm.

Trong bối cảnh đó, EU đang phải tính tới “phương án B” nhằm đảm bảo nguồn cung nhiên liệu. Cơ quan An toàn Hàng không Liên minh châu Âu (EASA) cho biết nhiên liệu Jet A của Mỹ có thể được sử dụng tại châu Âu nếu tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật. Đây được xem là giải pháp tạm thời để giảm áp lực thiếu hụt nhiên liệu Jet A-1 truyền thống. Bên cạnh đó, Ủy ban châu Âu cũng đã triển khai hàng loạt biện pháp khẩn cấp như nới lỏng quy định về tiếp nhiên liệu, linh hoạt phân bổ slot sân bay và cho phép các hãng chủ động điều chỉnh lịch bay nhằm tiết kiệm nhiên liệu.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng những biện pháp này chỉ có tác dụng ngắn hạn. Điều đáng lo ngại nhất hiện nay là lượng dự trữ nhiên liệu thương mại toàn cầu đang dần cạn xuống. Các công ty dầu khí lớn như Chevron, Exxon Mobil hay ConocoPhillips đều cảnh báo thị trường sẽ bắt đầu cảm nhận rõ tác động của khủng hoảng nguồn cung trong vài tuần tới. Giám đốc điều hành Chevron Mike Wirth cho rằng ngay cả khi xung đột chấm dứt, việc khôi phục hoạt động vận chuyển tại eo biển Hormuz cũng sẽ mất nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng. Hàng trăm tàu chở dầu đang phải tái bố trí, trong khi nguy cơ thủy lôi và mất an toàn hàng hải vẫn chưa được loại bỏ hoàn toàn.

Cuộc khủng hoảng hiện nay một lần nữa cho thấy mức độ phụ thuộc quá lớn của ngành hàng không toàn cầu vào nhiên liệu hóa thạch và các tuyến vận tải năng lượng chiến lược. Trong dài hạn, nhiều chuyên gia nhận định các quốc gia sẽ buộc phải đẩy nhanh phát triển nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) nhằm giảm phụ thuộc vào dầu mỏ truyền thống. Tuy nhiên, trong ngắn hạn, hành khách toàn cầu có thể sẽ phải chuẩn bị cho một mùa hè với giá vé đắt đỏ hơn, nguy cơ hủy chuyến cao hơn và tình trạng gián đoạn hàng không kéo dài nếu cuộc khủng hoảng tại Trung Đông chưa sớm hạ nhiệt.

AN BÌNH