Những dấu ấn từ chính sách giai đoạn 2021–2025

Nhìn lại chặng đường triển khai chính sách hỗ trợ sắp xếp, ổn định dân cư giai đoạn 2021–2025 có thể thấy đây là một chủ trương đúng đắn, đáp ứng yêu cầu cấp thiết của thực tiễn và tạo nền tảng quan trọng cho công tác bảo đảm an toàn dân cư vùng miền núi. Thời gian qua, các địa phương đã chủ động rà soát những khu dân cư nằm trong vùng có nguy cơ sạt lở, lũ quét, lũ ống; xây dựng phương án di dời phù hợp với điều kiện thực tế; đồng thời huy động nhiều nguồn lực để đầu tư các khu tái định cư, xây dựng hạ tầng kỹ thuật và hỗ trợ người dân ổn định nơi ở.

Đến cuối năm 2025, toàn thành phố đã bố trí, sắp xếp ổn định nơi ở cho 3.370 hộ dân, đạt khoảng 43% mục tiêu đề ra. Đáng chú ý, riêng nhóm hộ dân sinh sống trong khu vực có nguy cơ thiên tai đã có 3.048 hộ được bố trí, vượt khoảng 130% kế hoạch ban đầu. Hàng nghìn hộ dân được hỗ trợ xây dựng nhà ở, san lấp nền, đầu tư điện, nước sinh hoạt cùng nhiều công trình hạ tầng thiết yếu, qua đó góp phần giảm thiểu đáng kể nguy cơ thiệt hại về người và tài sản trong mùa mưa bão.

Những con số đó không chỉ phản ánh hiệu quả của một chính sách an sinh xã hội, mà còn cho thấy sự chuyển biến trong tư duy phát triển của địa phương, thay vì chỉ tập trung khắc phục hậu quả thiên tai, thành phố từng bước chủ động phòng ngừa rủi ro ngay từ khâu quy hoạch dân cư và đầu tư hạ tầng.

Hiệu quả của chính sách còn được thể hiện ở nhiều khía cạnh khác. Việc ổn định nơi ở đã tạo điều kiện để người dân yên tâm sản xuất, từng bước cải thiện đời sống, góp phần thực hiện các mục tiêu giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới, giữ gìn quốc phòng, an ninh, bảo vệ rừng và ổn định dân cư tại các địa bàn trọng yếu. Không chỉ mang lại kết quả trước mắt, quá trình triển khai còn tích lũy nhiều bài học kinh nghiệm quý báu về quy hoạch khu tái định cư, huy động nguồn lực, tổ chức thực hiện cũng như cơ chế phối hợp giữa các cấp, các ngành. Đây chính là cơ sở thực tiễn quan trọng để HĐND thành phố tiếp tục rà soát, đánh giá và hoàn thiện chính sách trong giai đoạn mới.

Nhận diện đúng "điểm nghẽn" để chính sách đi vào cuộc sống

Kết quả đạt được trong giai đoạn 2021–2025 là rất đáng ghi nhận, song, qua khảo sát thực tế và triển khai chuyên đề giám sát của Ban Dân tộc HĐND thành phố cho thấy nhiều "điểm nghẽn".

Đó là nằm ở nguồn lực đầu tư. Theo tổng hợp của cơ quan chuyên môn, nhu cầu kinh phí thực hiện chính sách giai đoạn 2021–2025 lên đến gần 965 tỷ đồng, nhưng nguồn vốn được bố trí mới chỉ khoảng 343 tỷ đồng, tương đương 35,6% nhu cầu thực tế. Khoảng cách khá lớn giữa nhu cầu và khả năng cân đối ngân sách đã khiến nhiều dự án tái định cư phải giãn tiến độ hoặc triển khai cầm chừng, ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch di dời người dân khỏi các khu vực có nguy cơ thiên tai. Không chỉ thiếu vốn, nhiều địa phương còn gặp khó khăn trong công tác giải phóng mặt bằng, chuẩn bị quỹ đất và đầu tư hạ tầng kỹ thuật. Có nơi đã hoàn thành phương án di dời nhưng chưa thể bố trí tái định cư do chưa có mặt bằng sạch; có nơi hạ tầng điện, nước, giao thông chưa đáp ứng yêu cầu, khiến người dân còn băn khoăn khi chuyển đến nơi ở mới.

Một thực tế khác được các đoàn giám sát ghi nhận là đến cuối năm 2025 vẫn còn hơn 4.400 hộ dân chưa được bố trí theo mục tiêu của Nghị quyết. Phía sau con số này là hàng nghìn gia đình vẫn phải tiếp tục sinh sống trong những khu vực tiềm ẩn nguy cơ sạt lở, lũ quét hoặc điều kiện sống đặc biệt khó khăn. Đây không chỉ là áp lực đối với chính quyền các cấp mà còn là mục tiêu hướng đến việc bảo đảm an toàn cho người dân cần được ưu tiên bằng những giải pháp quyết liệt và hiệu quả hơn nữa.

Hướng đến mục tiêu không chỉ "an cư " mà còn phải "lạc nghiệp"

Nếu như những năm trước, mục tiêu cấp bách nhất là đưa người dân ra khỏi vùng nguy hiểm thì thực tiễn hiện nay lại đặt ra một yêu cầu cao hơn: sau khi di dời, người dân phải có điều kiện ổn định cuộc sống và phát triển lâu dài. Qua khảo sát, nhiều khu tái định cư đã đáp ứng yêu cầu về nhà ở, điện, nước và các công trình hạ tầng thiết yếu. Tuy nhiên, ở không ít nơi, người dân vẫn gặp khó khăn trong việc tìm kiếm sinh kế. Thiếu đất sản xuất, thiếu việc làm, thu nhập chưa ổn định hoặc khoảng cách xa khu sản xuất truyền thống đã ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống của nhiều hộ dân sau khi chuyển đến nơi ở mới. Do đó, nếu chỉ giải quyết bài toán chỗ ở mà chưa quan tâm đúng mức đến sinh kế thì mục tiêu ổn định dân cư sẽ khó bền vững. Người dân có thể có ngôi nhà kiên cố hơn nhưng vẫn phải đối mặt với những khó khăn trong cuộc sống hằng ngày.

Chính vì vậy, hiệu quả của chính sách không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng hộ đã di dời hay số khu tái định cư đã hoàn thành, mà phải được nhìn nhận từ chất lượng cuộc sống của người dân sau tái định cư. Do đó, kết quả giám sát chuyên đề hướng tới một mục tiêu chung, đó là chuyển trọng tâm từ hỗ trợ di dời sang ổn định cuộc sống; từ giải quyết nhu cầu trước mắt sang tạo nền tảng phát triển lâu dài; từ đầu tư đơn lẻ sang huy động tổng hợp nhiều nguồn lực để nâng cao hiệu quả của chính sách.

Các cấp, ngành tiếp thu và xây dựng Nghị quyết với nhiều điểm đổi mới quan trọng, hướng tới mục tiêu không chỉ bảo đảm "an cư" mà còn tạo điều kiện để người dân thực sự "lạc nghiệp", phát triển bền vững trên chính nơi người dân gắn bó. Đó là, phạm vi điều chỉnh được mở rộng để phù hợp với điều kiện thực tế của thành phố sau hợp nhất. Đối tượng thụ hưởng không chỉ bao gồm các hộ dân sinh sống trong khu vực có nguy cơ sạt lở đất, lũ quét, ngập lụt hay các loại hình thiên tai khác, mà còn mở rộng đến các vùng đặc biệt khó khăn về đất sản xuất, nước sinh hoạt, cơ sở hạ tầng thiết yếu; các khu vực biên giới, hải đảo, khu kinh tế - quốc phòng; vùng dân di cư tự do có đời sống đặc biệt khó khăn và khu vực rừng đặc dụng. Cùng với việc mở rộng đối tượng, nhiều nội dung hỗ trợ cũng được điều chỉnh theo hướng phù hợp hơn với điều kiện thực tiễn. Nghị quyết mới ban hành đã nâng mức hỗ trợ đối với nhiều hạng mục để bảo đảm tính khả thi khi triển khai. Đồng thời, chính sách cũng bổ sung hỗ trợ xây dựng công trình vệ sinh, nâng mức hỗ trợ đối với trường hợp ổn định tại chỗ và điều chỉnh một số nội dung khác nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu thực tế của người dân.

Có thể thấy, Nghị quyết về sắp xếp, ổn định dân cư giai đoạn 2026–2030 là kết quả của một quá trình chuẩn bị công phu, được xây dựng trên nền tảng tổng kết thực tiễn, khảo sát, giám sát và phản biện chính sách của Thường trực HĐND, Ban Dân tộc HĐND thành phố. Điều này cũng cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của HĐND trong hoạt động hoạch định chính sách. Nghị quyết mới lần này, không chỉ giải quyết những yêu cầu trước mắt mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài của khu vực miền núi.

Mỗi khu tái định cư không chỉ là nơi ở mới của người dân, mà còn được kỳ vọng trở thành hạt nhân của những cộng đồng phát triển ổn định, có hạ tầng đồng bộ, có sinh kế bền vững và có khả năng thích ứng tốt hơn với những thách thức của biến đổi khí hậu. Và, mỗi gia đình vùng miền núi có thể an cư để lạc nghiệp, khi những khu tái định cư trở thành những cộng đồng phát triển ổn định, khi khoảng cách giữa miền núi và đồng bằng từng bước được thu hẹp, đó cũng chính là lúc các quyết sách của HĐND thực sự phát huy giá trị.

Nghi Thảo