Thỏa thuận "gần hoàn tất" nhưng chưa thể cán đích

Chỉ ít ngày sau khi tuyên bố một thỏa thuận giữa Mỹ và Iran "về cơ bản đã được đàm phán xong", Tổng thống Donald Trump bất ngờ hạ thấp kỳ vọng khi cho biết Washington sẽ không vội ký kết bất kỳ văn kiện nào với Tehran. Theo ông Trump, các cuộc đàm phán đang diễn ra theo hướng tích cực nhưng vẫn còn nhiều chi tiết quan trọng cần hoàn thiện. Nhà lãnh đạo Mỹ nhấn mạnh lệnh phong tỏa hàng hải đối với Iran sẽ tiếp tục được duy trì cho đến khi một thỏa thuận cuối cùng được xác nhận và ký kết đầy đủ.

Các nguồn tin từ Mỹ cho biết khuôn khổ thỏa thuận hiện nay đã đạt được nhiều tiến triển đáng kể, trong đó có việc mở lại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới trước khi xảy ra xung đột. Theo các đề xuất đang được thảo luận, giai đoạn đầu sẽ tập trung vào việc khôi phục hoạt động hàng hải bình thường tại Hormuz, trong khi các vấn đề phức tạp hơn như chương trình hạt nhân của Iran sẽ được đưa vào vòng đàm phán tiếp theo kéo dài từ 30 đến 60 ngày. Tuy nhiên, giới chức Mỹ khẳng định điều kiện tiên quyết vẫn là bảo đảm Iran không thể phát triển hoặc sở hữu vũ khí hạt nhân. Đây cũng là quan điểm được Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu nhấn mạnh trong các cuộc trao đổi gần đây với Tổng thống Trump.

Bất đồng hạt nhân tiếp tục là nút thắt lớn nhất

Dù hai bên đều thể hiện thiện chí đàm phán, vấn đề hạt nhân vẫn là trở ngại lớn nhất trên bàn thương lượng. Washington yêu cầu Iran phải chấm dứt chương trình làm giàu uranium ở cấp độ cao, chuyển giao hoặc xử lý lượng uranium đã được làm giàu và chấp nhận các cơ chế giám sát nghiêm ngặt hơn. Theo các nguồn tin phương Tây, Iran hiện sở hữu hơn 400 kg uranium làm giàu ở cấp độ cao, lượng vật liệu được cho là đủ để chế tạo nhiều đầu đạn hạt nhân nếu tiếp tục được tinh chế.

Trong khi đó, Tehran khẳng định chương trình hạt nhân của nước này chỉ phục vụ mục đích hòa bình và không chấp nhận từ bỏ những gì họ gọi là "quyền hạt nhân hợp pháp". Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tuyên bố Iran sẵn sàng cam kết không theo đuổi vũ khí hạt nhân, nhưng chưa đưa ra tín hiệu sẽ từ bỏ hoạt động làm giàu uranium. Các quan chức Iran cũng cho biết những cuộc thảo luận hiện nay chủ yếu tập trung vào việc chấm dứt xung đột và khôi phục lưu thông hàng hải, trong khi các cuộc thương lượng chi tiết về hạt nhân có thể được lùi lại sau khi đạt được một thỏa thuận ngừng bắn hoặc hòa bình sơ bộ. Bên cạnh đó, Tehran tiếp tục yêu cầu Mỹ dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt và giải phóng hàng chục tỷ USD tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài. Đây cũng là một trong những vấn đề chưa đạt được đồng thuận giữa hai bên.

Iran cảnh báo đáp trả, ông Trump chịu sức ép từ nội bộ

Trong lúc các cuộc đàm phán vẫn đang diễn ra, những tuyên bố cứng rắn tiếp tục được đưa ra từ cả Washington lẫn Tehran. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio khẳng định chính quyền Tổng thống Trump ưu tiên giải pháp ngoại giao nhưng không loại trừ khả năng sử dụng các biện pháp khác nếu đàm phán thất bại. Ông nhấn mạnh Mỹ sẽ không chấp nhận bất kỳ thỏa thuận nào khiến Iran tiến gần hơn tới năng lực chế tạo vũ khí hạt nhân.

Đáp lại, ông Mohsen Rezaei, cố vấn cấp cao của lãnh đạo Iran, cảnh báo Tehran sẽ phá vỡ lệnh phong tỏa hàng hải và có thể rút khỏi Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) nếu Mỹ nối lại các cuộc tấn công quân sự. Ông cũng cho rằng bất kỳ cuộc xung đột mới nào sẽ không chỉ giới hạn tại eo biển Hormuz mà có thể lan rộng sang biển Đỏ, eo biển Bab el-Mandab và khu vực Ấn Độ Dương.

Không chỉ đối mặt với thách thức từ Iran, Tổng thống Trump còn chịu áp lực ngày càng lớn từ các nghị sĩ Cộng hòa theo đường lối cứng rắn. Nhiều nhân vật có ảnh hưởng trong đảng cho rằng Washington không nên nhượng bộ Tehran và cảnh báo một thỏa thuận thiếu chặt chẽ có thể giúp Iran phục hồi năng lực chiến lược trong tương lai.

Những tranh cãi này cho thấy dù triển vọng đạt được thỏa thuận hòa bình vẫn hiện hữu, con đường đi tới một văn kiện cuối cùng giữa Mỹ và Iran còn nhiều trở ngại. Trong bối cảnh bất đồng về chương trình hạt nhân chưa được giải quyết và sức ép chính trị ngày càng gia tăng, tiến trình đàm phán được dự báo sẽ tiếp tục kéo dài trong những ngày tới.

AN BÌNH