Ngày 23-5, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố một thỏa thuận liên quan đến Iran và "Bản ghi nhớ về hòa bình" về cơ bản đã được đàm phán xong, chỉ còn chờ hoàn tất các chi tiết cuối cùng trước khi được công bố chính thức. Trong thông điệp đăng trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump cho biết vừa có các cuộc điện đàm với nhiều nhà lãnh đạo Trung Đông và các nước đồng minh của Washington, gồm Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman, Tổng thống UAE Mohammed bin Zayed Al Nahyan, Quốc vương Qatar Sheikh Tamim bin Hamad Al Thani, lãnh đạo Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Jordan và Bahrain. Nhà lãnh đạo Mỹ cũng xác nhận đã trao đổi riêng với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu.

Theo ông Trump, các cuộc trao đổi tập trung vào Iran và những vấn đề liên quan đến một khuôn khổ hòa bình mới. Ông khẳng định "mọi khía cạnh và chi tiết cuối cùng" đang được tiếp tục thảo luận và sẽ sớm được công bố. Đáng chú ý, Tổng thống Mỹ cho biết việc mở lại eo biển Hormuz sẽ là một phần của thỏa thuận. Những phát biểu này được đưa ra trong bối cảnh xuất hiện nhiều dấu hiệu cho thấy Washington và Tehran đang tiến gần hơn tới một thỏa thuận giảm leo thang sau gần ba tháng căng thẳng và đối đầu quân sự. Pakistan được cho là đang đóng vai trò trung gian quan trọng trong các cuộc tiếp xúc giữa hai bên.

Cùng ngày, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cũng phát đi thông điệp mang tính hòa dịu khi khẳng định Tehran sẽ hành động "hết sức thận trọng" trong đàm phán với Mỹ nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia. Ông cho rằng những lần Washington không thực hiện đầy đủ các cam kết trong quá khứ đã làm suy giảm lòng tin của người dân Iran, song nhấn mạnh chiến tranh không mang lại lợi ích cho bất kỳ bên nào và chỉ khiến khu vực thêm bất ổn. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei cho biết Tehran và Washington đang trong giai đoạn cuối của quá trình hoàn thiện một bản ghi nhớ gồm 14 điểm. Theo ông, mục tiêu trước mắt là chấm dứt xung đột, dỡ bỏ các biện pháp phong tỏa và ổn định tình hình khu vực. Những nội dung liên quan đến chương trình hạt nhân chưa nằm trong khuôn khổ đàm phán hiện nay và sẽ được thảo luận ở giai đoạn tiếp theo. Các nguồn tin từ Iran cho biết bản ghi nhớ dự kiến đề cập tới những vấn đề như ngừng bắn, dỡ bỏ phong tỏa đối với các cảng biển của Iran, giải phóng một phần tài sản bị đóng băng ở nước ngoài và bảo đảm hoạt động hàng hải tại khu vực Vịnh Ba Tư.

Tuy nhiên, giữa Washington và Tehran vẫn tồn tại những cách hiểu khác nhau về một số nội dung then chốt, đặc biệt là vấn đề eo biển Hormuz. Trong khi Tổng thống Trump tuyên bố tuyến hàng hải chiến lược này sẽ được "mở lại", hãng thông tấn bán chính thức Fars của Iran khẳng định eo biển Hormuz vẫn sẽ nằm dưới sự quản lý của Tehran nếu thỏa thuận được ký kết. Theo Fars, Iran có thể cho phép lưu lượng tàu thuyền quay trở lại mức trước xung đột nhưng quyền kiểm soát tuyến đường, thời gian, thủ tục và giấy phép qua lại vẫn thuộc về nước này.

Tehran cho rằng phát biểu của ông Trump chưa phản ánh đầy đủ thực tế của các cuộc thương lượng. Giới chức Iran cũng nhấn mạnh mọi cơ chế liên quan đến eo biển Hormuz cần có sự đồng thuận của Iran, Oman và các quốc gia ven Vịnh, thay vì do Mỹ quyết định. Theo nhiều nguồn tin quốc tế, một số nội dung của thỏa thuận đang được thảo luận có thể bao gồm cam kết ngừng bắn toàn diện trên bộ, trên biển và trên không; bảo đảm tự do hàng hải; thiết lập cơ chế giải quyết tranh chấp; từng bước dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với Iran; đồng thời mở đường cho các cuộc đàm phán tiếp theo về chương trình hạt nhân của Tehran. Dù vậy, triển vọng đạt được thỏa thuận vẫn đối mặt với không ít thách thức. Israel và nhiều nghị sĩ Cộng hòa theo đường lối cứng rắn tại Mỹ đã bày tỏ lo ngại rằng một thỏa thuận quá mềm mỏng có thể giúp Iran duy trì ảnh hưởng tại Trung Đông và làm thay đổi cán cân quyền lực trong khu vực.

Giới quan sát nhận định Trung Đông đang đứng trước một thời điểm mang tính bước ngoặt. Nếu được ký kết, đây có thể trở thành thỏa thuận quan trọng nhất giữa Mỹ và Iran trong nhiều năm qua, góp phần giảm đáng kể nguy cơ xung đột khu vực, ổn định thị trường năng lượng và tạo nền tảng cho các cuộc đối thoại sâu rộng hơn. Tuy nhiên, những vấn đề cốt lõi như chương trình hạt nhân, tên lửa đạn đạo, vai trò của Iran tại Trung Đông và các bảo đảm an ninh dành cho Israel vẫn chưa được giải quyết, khiến con đường đi tới một thỏa thuận toàn diện còn nhiều thử thách.

AN BÌNH