(Cadn.com.vn) - Ông Phạm Văn Ba-nguyên Trưởng  ban liên lạc  tù  chính  trị  Côn Đảo TP Đà Nẵng, người từng được báo Herault du Jour (Pháp) dành hẳn một trang giới thiệu về nhân chứng điển hình đã trải qua 17 năm trong tù, 6 năm liên tục bị nhốt trong Chuồng cọp khủng khiếp của nhà tù Côn Đảo, đã qua đời ngày 28-8-2011 vừa qua. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đình An, ông Phạm Văn Ba là một người rất bình thường, cả đời không giữ một chức vụ quan trọng nào, không nhận được một sự tưởng thưởng đặc biệt nào. Mọi người thường gọi ông là ông Ba công đoàn, ông Ba tù yêu nước, ông Ba Côn Đảo, ông Ba điếc! Chỉ có vậy, nhưng sự ra đi của ông để  lại  biết bao thương tiếc, bởi những thành tích chiến đấu xuất sắc, kiên cường  đầy huyền thoại, và trên hết là nhân cách sáng ngời  của một người yêu nước, trọn đời  không màng danh  lợi.

Ông Phạm Văn Ba sinh ngày 1-5-1919, xuất thân từ một gia đình nghèo ở TT-Huế. Trong các anh chị em ruột, chỉ riêng ông là được đi học và đậu tiểu học năm 1936, sau đó trở thành một viên chức nhỏ ngành hỏa xa Pháp. Cũng như những thanh niên yêu nước khác, ông tham gia cách mạng ngay thời điểm khởi đầu Cách mạng Tháng 8, rồi Toàn quốc kháng chiến.  Năm 1949 ông bị bắt lần thứ nhất. Năm 1950, ông vào tù lần thứ hai và vượt ngục ra chiến khu hoạt động. Năm 1954 sau khi Hiệp định Genève được ký kết, ông về lại Đà Nẵng hoạt động trong phong trào công nhân. Từ năm 1958, mặc dù không chính thức cầm súng nhưng ông bị chính quyền tay sai miền Nam bắt giam lưu đày từ nhà tù này sang nhà tù khác, cuối cùng chúng chuyển ông đến nhà tù Côn Đảo cho đến tận ngày đất nước thống nhất...

Ông Phạm Văn Ba và Tập Hồi ký "Khoảng lặng đời tôi".

Trong Tập Hồi ký "Khoảng lặng đời tôi" (NXB Đà Nẵng 2008), ông Phạm Văn Ba kể lại: "Gia đình tôi là một gia đình thuần nông, cha tôi không đỗ đạt khoa bảng nhưng là người hiền lương, thâm nho. Tôi lớn lên với cái tên Phạm Văn Roa (Trois), sau này lớn lên đi học và vào làm việc tại hỏa xa, tôi khai tên là Phạm Văn Ba. Không nhớ ngày sinh, tôi lấy ngày Quốc tế Lao động 1- 5 làm ngày sinh. Và từ đó cái tên Phạm Văn Ba, sinh ngày 1-5 ra đời".

Suốt cả thời thơ ấu cho đến khi rời gia đình, ông chỉ nhớ một điều của người cha dặn dò: "Roa này, con xa cha mẹ, vô trong nớ với chú, đừng mần chi để chú buồn nghe con. Có đi mô, mần chi con cũng phải dớ (nhớ) một điều là luôn ngó lên trên để tranh đua với thiên hạ, nhưng cũng cần phải nhìn xuống để thấy ở đời còn nhiều người khổ lắm con ạ! Để rồi trải qua bao nhiêu chìm nổi của đời người, từng trải qua bao nhiêu năm tháng chiến đấu, với những thử thách nghiệt ngã, tôi vẫn tâm niệm những lời dặn dò ấy của cha là hành trang nặng nhất và quan trọng nhất của đời mình để cố gắng vươn lên trong cuộc sống".

Qua hơn 40 năm công tác, chiến đấu trong ngành hỏa xa và phong trào công nhân Việt Nam, thời gian công tác của ông Phạm Văn Ba phần nhiều trên địa phận Quảng Nam - Đà Nẵng.  Kể cả 3 lần bị địch bắt (hai lần trên đất Đà Nẵng, lần thứ ba ở Sài Gòn nhưng chúng di lý ông về Đà Nẵng để tra tấn), cầm tù một thời gian dài mới đày đi Côn Đảo. Đến ngày 1-5-1975, sau gần 18 năm bị giam cầm, ông được cách mạng giải phóng đưa về đất liền. Vì vậy, ông đã xem Quảng Nam - Đà Nẵng là quê hương thứ hai của mình và nghĩ rằng sẽ ở lại mãi mãi trên đất này.

Vào năm 2007, nhận lời mời của Hiệp hội Hữu nghị phát triển trao đổi Sư phạm Pháp-Việt (Association de Amitié pour le Développement des Echanges Pédagogiques entre la France et le Viet Nam, viết tắt là ADEP), ông Phạm Văn Ba cùng đoàn thành viên gồm 17 người, trong đó chủ yếu 14 cựu tù chính trị Côn Đảo (Đà Nẵng: 1, Nha Trang: 2, Vĩnh Long: 1, TP Hồ Chí Minh: 10) và nhóm  phóng viên Đài Truyền hình TP HCM đã có chuyến  tham quan kết hợp giao lưu, thăm viếng những tổ chức, cá nhân tài trợ, hoạt động của ADEP và một số tổ chức, bạn bè Pháp từng gắn bó với lịch sử Cách mạng Việt Nam trong 2 cuộc kháng chiến.

Dịp này, báo Herault du Jour (ra ngày 11-6-2007) đã dành hẳn một trang giới thiệu về ông Phạm Văn Ba (lúc này 88 tuổi), người đã trải qua 17 năm trong tù, 6 năm liên tục bị nhốt trong Chuồng cọp khủng khiếp của nhà tù Côn Đảo.

Trong chuyến  tham quan hơn 2 tuần  tại Pháp lần ấy, ông Phạm  Văn Ba cùng đoàn cựu tù chính trị đã  thực hiện các cuộc tiếp xúc giao lưu, thăm viếng các địa phương như: Béziers (nơi ADEP được thành lập và cũng là nơi đóng trụ sở của ADEP). Vendres, Portiragnes, Monpellier, Limioux (ở miền Nam) và Bagnolet, Montreuil (ở Paris); tiếp xúc các đồng chí F.C. Grayssot, J.C. Bouquet Henri Martin, nữ đồng chí Raymon Dien... Tại 2 địa phương Vendres, Portiragnes, Thị trưởng thành phố đã công bố quyết định của Thành phố phong tặng danh hiệu công dân danh dự của thành phố và trao huy hiệu cho 3 người trong Đoàn, đó là: André Menras- Chủ tịch ADEP; Phạm Văn Ba, người có tuổi cao nhất và có thời gian ở tù Côn Đảo lâu nhất của đoàn; Trịnh Văn Tư (Tư Cần)- là Bí thư đầu tiên của Côn Đảo sau ngày tù nhân nổi dậy cướp chính quyền giải phóng Côn Đảo. Buổi chia tay, ông Phạm Văn Ba đã nói với những người bạn Pháp: "Chúng tôi không bao giờ quên những người bạn Pháp đã từng giúp đỡ chúng tôi trong đấu tranh vì độc lập trước kia và giờ đây, như ADEP là một  dẫn chứng cụ thể, vẫn đang giúp chúng tôi chống lại nghèo nàn...".

Hơn 20 năm qua, trong quá trình cầm bút, tôi hân hạnh được ông tin cậy, giúp đỡ một số tài liệu để thực hiện một số tập sách về nhà tù Côn Đảo như: Đối Thoại (Ký, nhiều tác giả, Hội văn nghệ Đà Nẵng, 1993), Huyền thoại người họa sĩ ở ngục tù Côn Đảo (Truyện ký của Trần Trung Sáng, NXB Đà Nẵng 1995)... và  nhiều bài phỏng vấn về ông. Mới đây, hơn một tháng trước, trong lần đến thăm ông, ông bảo tôi: "Cứ tìm trong kệ sách và xấp album ảnh, thứ gì cần thì cứ mượn. Mà tôi  nói cho ông biết, nếu mỗi năm ông chỉ ghé đến tìm tôi một lần, thì ông phải ghé cả chục lần nữa...". Vậy đó, ông là một con người lạc quan và tin yêu cuộc sống lạ lùng!

Trần Trung Sáng