Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 1-8 (giờ Mỹ) bất ngờ thông báo hủy kế hoạch tiến hành một chiến dịch quân sự mới nhằm vào Iran, chỉ ít ngày sau khi liên tục phát đi những tuyên bố cứng rắn về khả năng gia tăng sức ép quân sự đối với Tehran. Trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump cho biết quân đội Mỹ đã hoàn tất các phương án cho một cuộc tấn công với quy mô và hỏa lực mà ông mô tả là "chưa từng thấy kể từ Thế chiến II". Tuy nhiên, theo Tổng thống Mỹ, Iran cùng một số quốc gia Trung Đông đã đề nghị Washington tạm dừng hành động quân sự sau khi các bên đạt được những nội dung cơ bản của một thỏa thuận. Ông Trump cho biết khuôn khổ thỏa thuận bao gồm việc mở cửa hoàn toàn eo biển Hormuz và chấm dứt mối đe dọa từ chương trình hạt nhân của Iran. Ông cũng khẳng định Israel ủng hộ hướng tiếp cận này và kêu gọi các nhà đàm phán nhanh chóng hoàn tất văn kiện chính thức.

Động thái trên đánh dấu sự thay đổi đáng chú ý trong lập trường của Nhà Trắng. Trước đó, Tổng thống Trump nhiều lần cảnh báo Mỹ sẽ tiến hành các cuộc không kích mạnh hơn nhằm buộc Tehran phải nhượng bộ nếu các nỗ lực ngoại giao thất bại.Theo truyền thông Mỹ, Washington từng chuẩn bị nhiều phương án quân sự, trong đó có kế hoạch kéo dài nhiều ngày nhằm vào các cơ sở tên lửa, hạ tầng năng lượng và các địa điểm liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran. Một số nguồn tin còn cho biết Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) đã đặt lực lượng trong trạng thái sẵn sàng triển khai nếu Tổng thống phê chuẩn.

Trong bối cảnh nguy cơ xung đột leo thang, nhiều quốc gia Trung Đông đã tích cực thúc đẩy các nỗ lực hòa giải. Qatar, Pakistan và Oman được cho là đóng vai trò trung gian, liên tục trao đổi với cả Washington và Tehran nhằm tìm kiếm giải pháp hạ nhiệt căng thẳng. CNN cũng dẫn các nguồn tin cho biết Tổng thống Trump đã điện đàm với Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman, trong đó nhà lãnh đạo Saudi Arabia bày tỏ mong muốn tránh một vòng xung đột mới tại khu vực.

Một trong những mục tiêu trước mắt của các bên là khôi phục hoạt động hàng hải thương mại qua eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu mỏ giao dịch trên thế giới. Tuy nhiên, chính vấn đề này cũng đang là rào cản lớn nhất đối với tiến trình đàm phán. Theo các chuyên gia, bất đồng chủ yếu xuất phát từ cách diễn giải khác nhau về quyền quản lý hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz. Tehran cho rằng Iran có quyền kiểm soát việc điều phối luồng tàu qua tuyến đường chiến lược này, trong khi Mỹ cùng các đối tác thúc đẩy việc thiết lập các hành lang hàng hải thay thế gần bờ biển Oman nhằm bảo đảm tự do lưu thông.

Ross Harrison, chuyên gia cấp cao tại Viện Trung Đông, nhận định quyết định hủy cuộc tấn công chưa thể được xem là bước xuống thang thực sự nếu hai bên chưa đạt được một cơ chế rõ ràng về việc mở lại eo biển Hormuz. Theo ông, những thay đổi liên tục trong thông điệp từ Washington khiến việc đánh giá chiến lược của Mỹ trở nên khó khăn, đồng thời có thể khiến Iran cho rằng Nhà Trắng đã lùi bước trước nguy cơ xung đột lan rộng.

Về phía Iran, giới chức nước này vẫn giữ lập trường cứng rắn. Người phát ngôn Ủy ban An ninh quốc gia và Chính sách đối ngoại của Quốc hội Iran Hassan Ghashghavi khẳng định mọi hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz phải được thực hiện theo các cơ chế do Tehran sắp xếp. Trong khi đó, Ngoại trưởng Abbas Araghchi cảnh báo Iran sẽ đáp trả "kiên quyết và tương xứng" nếu Mỹ phát động bất kỳ chiến dịch quân sự mới nào.Đáng chú ý, Tehran đến nay vẫn chưa xác nhận tuyên bố của Tổng thống Trump về việc hai bên đã thống nhất được khuôn khổ thỏa thuận. Sự khác biệt trong cách diễn giải giữa Washington và Tehran từng nhiều lần khiến các nỗ lực đàm phán trước đây rơi vào bế tắc.

Trong khi đó, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho rằng chính các chiến dịch quân sự của Washington đã làm suy giảm đáng kể năng lực phòng không, hải quân và tên lửa của Iran, qua đó tạo sức ép buộc Tehran phải quay trở lại bàn đàm phán. Dù vậy, ông cũng thừa nhận Iran vẫn còn đủ năng lực quân sự để gây thiệt hại nếu xung đột bùng phát.

Việc Mỹ tạm dừng kế hoạch tấn công giúp giảm nguy cơ xảy ra một cuộc đối đầu quân sự trực tiếp trong ngắn hạn. Tuy nhiên, khi những bất đồng cốt lõi về chương trình hạt nhân và quyền kiểm soát eo biển Hormuz vẫn chưa được giải quyết, giới quan sát cho rằng Trung Đông mới chỉ có được một khoảng lặng tạm thời, thay vì một bước ngoặt thực sự hướng tới ổn định lâu dài.

AN BÌNH