Khoảng cách giữa ngừng bắn và hòa bình

Thỏa thuận do Washington thúc đẩy đã tạo ra bước chuyển quan trọng khi đưa vấn đề con tin, viện trợ nhân đạo, rút quân và tái thiết Gaza vào một tiến trình chính trị - an ninh có sự tham gia của nhiều bên. Việc các con tin Israel còn lại được trả tự do là một trong những kết quả quan trọng đối với xã hội Israel sau cú sốc ngày 7-10. Đối với người Palestine, việc cường độ giao tranh giảm cũng mở ra cơ hội khôi phục cuộc sống sau nhiều năm chiến tranh.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa các cam kết và thực tế trên thực địa vẫn rất lớn. Các bên chưa đạt đồng thuận về cơ chế phi quân sự hóa Gaza, tương lai chính trị của Hamas, thời điểm và mức độ rút quân của Israel, cũng như lực lượng sẽ quản lý và bảo đảm an ninh tại vùng đất này. Israel hiện vẫn duy trì sự hiện diện quân sự tại nhiều khu vực của Gaza và cho rằng đây là biện pháp cần thiết nhằm ngăn nguy cơ các cuộc tấn công tái diễn. Trong khi đó, phía Palestine và nhiều tổ chức quốc tế cho rằng việc tiếp tục duy trì kiểm soát quân sự đang cản trở tiến trình chuyển tiếp và quyền tự quản của người dân Gaza.

Bài toán khó nhất là tương lai của Hamas. Với lực lượng này, giải giáp hoàn toàn đồng nghĩa với từ bỏ nền tảng sức mạnh và vị thế chính trị. Ngược lại, việc tiếp tục duy trì lực lượng vũ trang khiến Hamas khó đáp ứng yêu cầu của Israel và cộng đồng quốc tế về một mô hình quản trị mới cho Gaza. Ý tưởng thành lập lực lượng quốc tế hoặc chính quyền chuyển tiếp cũng chưa giải quyết được những câu hỏi căn bản: ai sẽ tham gia, lực lượng này chịu trách nhiệm trước ai và làm thế nào để tránh việc Gaza trở thành một vùng lãnh thổ phụ thuộc lâu dài vào sự can thiệp từ bên ngoài.

Gaza đối mặt khối lượng tái thiết khổng lồ

Theo Cơ quan Thống kê Trung ương Palestine (PCBS), hơn 201.000 tòa nhà tại Gaza đã bị hư hại kể từ ngày 7-10-2023, trong đó hơn 134.400 công trình bị phá hủy hoàn toàn. Tính đến ngày 16-6-2026, các công trình bị thiệt hại tương đương khoảng 82% tổng số công trình được xây dựng tại Gaza.

Các nguồn tin y tế Palestine cho biết cuộc chiến đã khiến hơn 74.000 người thiệt mạng và hơn 175.000 người bị thương; hàng nghìn người khác được cho là vẫn nằm dưới các đống đổ nát. Khoảng 90% cơ sở hạ tầng tại Gaza được cho là đã bị phá hủy hoặc hư hại ở các mức độ khác nhau.

Đằng sau những con số là một cuộc khủng hoảng nhân đạo kéo dài. Hệ thống nước sạch, vệ sinh, y tế và giáo dục bị tổn hại nghiêm trọng. Hàng triệu người phải sống trong điều kiện tạm bợ, trong khi việc đưa vật liệu xây dựng vào Gaza vẫn gặp nhiều hạn chế do Israel lo ngại các vật liệu này có thể bị sử dụng cho mục đích quân sự.

Trong tuyên bố nhân kỷ niệm 3 năm xung đột, Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres kêu gọi các bên đạt được một lệnh ngừng bắn lâu dài, bảo đảm viện trợ nhân đạo quy mô lớn và tôn trọng luật pháp quốc tế. Ông đồng thời nhấn mạnh cần tìm kiếm một giải pháp chính trị hướng tới hòa bình lâu dài, trong đó người Israel và Palestine có thể sống trong hòa bình, an ninh và được bảo đảm các quyền, phẩm giá và nguyện vọng chính đáng.

Vòng xoáy xung đột lan rộng

Hậu quả của ngày 7-10 không chỉ giới hạn ở Gaza. Cuộc chiến đã kích hoạt một chuỗi phản ứng dây chuyền, làm thay đổi môi trường an ninh Trung Đông. Xung đột giữa Israel và Hezbollah biến khu vực biên giới Israel - Lebanon thành một mặt trận quan trọng. Sự hỗ trợ của Iran đối với các lực lượng trong khu vực cũng khiến cuộc chiến Gaza gắn với cấu trúc đối đầu rộng lớn hơn giữa Tehran và Tel Aviv. Những cuộc đối đầu trực tiếp giữa Israel và Iran cùng sự can dự của Mỹ khiến nguy cơ xung đột lan rộng luôn hiện hữu. Tại Yemen, lực lượng Houthi tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào mục tiêu Israel và tàu thương mại trên Biển Đỏ, buộc Mỹ và các đồng minh phải tăng cường hoạt động quân sự nhằm bảo vệ tuyến hàng hải quốc tế.

Trong khi đó, chiến tranh cũng để lại những vết thương sâu sắc đối với xã hội Israel. Cảm giác mất an toàn sau ngày 7-10, tình trạng huy động lực lượng dự bị kéo dài và việc hàng trăm nghìn người phải sơ tán đã tác động mạnh đến đời sống kinh tế - xã hội. Các vấn đề sức khỏe tâm thần, trong đó có rối loạn căng thẳng sau sang chấn, gia tăng đáng kể, đặc biệt ở trẻ em, thanh thiếu niên và những người từng phải sơ tán.

Sau 3 năm, câu hỏi quan trọng không còn đơn thuần là bên nào thắng hay thua. Thách thức lớn hơn là làm thế nào phá vỡ vòng lặp chiến tranh - ngừng bắn - tái vũ trang - tái xung đột đã kéo dài qua nhiều thế hệ. Một nền hòa bình thực sự đòi hỏi đồng thời bảo đảm an ninh lâu dài cho Israel, xây dựng cơ chế phi quân sự hóa Gaza khả thi, hình thành một chính quyền Palestine có chính danh và năng lực quản trị, xác lập lộ trình rút quân Israel, huy động nguồn lực tái thiết và thiết lập cơ chế quốc tế đủ năng lực giám sát. Quan trọng hơn, cần khôi phục một tiến trình chính trị đáng tin cậy về tương lai của người Palestine. Nếu những vấn đề nền tảng này chưa được giải quyết, một lệnh ngừng bắn dù kéo dài đến đâu cũng khó trở thành hòa bình bền vững.

AN BÌNH