Nếu như xưa kia những họa sĩ vẽ lối tả thực từng bị ám ảnh bởi sự ra đời của chiếc máy ảnh, sợ rằng máy ảnh sẽ chiếm dụng hoàn toàn mảnh đất sáng tạo của mình vì độ chính xác tuyệt đối về mặt giải phẫu học (anatomy) - thì ngày nay tâm trạng lo lắng đó cũng đang đè nặng nơi tâm trí các họa sĩ đương đại trước những thách thức đến từ các nền tảng sáng tạo nghệ thuật sử dụng trí tuệ nhân tạo tạo sinh - AI Agent. AI Agent đang đặt người họa sĩ trước ngưỡng lựa chọn hoặc là giữ vững khả tính sáng tạo trong mọi cuộc đối thoại thẩm mỹ với trí tuệ nhân tạo tạo sinh, hoặc là chấp nhận AI Agent như một "tác giả" nghệ thuật độc lập với con người để tiếp tục hành trình của mình - không ngừng phá vỡ những hạn định và vượt thoát khỏi những giới hạn trước đấy.

Nhìn lại diễn trình lịch sử hội họa, chúng ta sẽ rõ hơn về con đường đi của loại hình nghệ thuật này - đó chính là cách thức người họa sĩ ứng xử với tấm vải bố trên hành trình sáng tạo để mở rộng biên độ ngôn ngữ biểu đạt. Ở thời kỳ Phục Hưng, tấm canvas là một "ô cửa" lung linh sắc màu. Người họa sĩ đã "đánh lừa" thị giác của người xem bằng thủ pháp tạo ảo ảnh không gian 3D trên mặt phẳng 2D (tấm vải bố) khiến cho người xem tin rằng mình đang nhìn qua một "ô cửa" và thấy trong "ô cửa" ấy có một thế giới khác - thế giới do người họa sĩ vẽ nên. Từ thời kỳ Phục Hưng cho đến thế kỷ XX, trước khi Jackson Pollock - họa sĩ người Mỹ - xuất hiện, nghệ thuật hội họa mãi trung thành với kỹ thuật sử dụng cọ vẽ "bôi", tô, đắp, chấm, di... màu lên mặt phẳng canvas. Jackson Pollock là họa sĩ đầu tiên giải phóng cọ vẽ khỏi tấm vải bố, đồng thời "hạ giải" tấm canvas xuống khỏi giá vẽ để đưa nhịp điệu thời gian lên mặt phẳng canvas. Tuy nhiên, nhịp điệu thời gian do họa sĩ Jackson Pollock tạo ra vẫn chưa vượt qua giới hạn của tấm vải bố phẳng. Táo bạo và quyết liệt như họa sĩ người Ý Lucio Fontana - người đã dùng dao rạch một đường thẳng trên nền sơn nước còn ướt để "mở ra một chiều không gian mới" - cũng chưa đủ lực để đem bức tranh kia ra khỏi giới hạn của tấm canvas.

Chỉ khi AI Agent xuất hiện - với tư cách là "tác giả" nghệ thuật - ngôn ngữ hội họa mới chính thức bước ra khỏi tấm vải bố phẳng. Nghệ thuật hội họa bây giờ không còn gói gọn trong "ô cửa" tấm canvas. Thậm chí, tấm vải bố cũng không còn phẳng như trước kia. Họa sĩ Võ Trịnh Biện ở phường Xuân Hương - Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng đã chủ động vò nhàu tấm canvas trước khi vẽ, biến mặt phẳng 2D thành một địa hình 3D, với vô số những gò nổi, thung lũng, nếp gấp... Ngay từ lúc chưa vẽ, tấm vải bố đã là một khối điêu khắc 3D - một kiểu biến dạng không gian - thời gian. Sau đó, anh phủ các mảng màu acrylic lên bề mặt khối điêu khắc 3D, rồi sử dụng đôi bàn tay vắt mạnh, làm cho những giọt màu chảy qua các rãnh của nếp gấp 3D. Bức tranh được hình thành bởi tác động vật lý cơ học, cộng thêm sự trợ sức của trong lực. Họa sĩ Võ Trịnh Biện gọi thủ pháp của mình là Metamorphosis - thủ pháp hội họa Chuyển hình. Metamorphosis không đơn thuần là một kỹ thuật vật lý mà là một chuỗi động tác cơ học lẫn sự trợ giúp của trọng lực. Bản thân bức tranh - vẽ theo thủ pháp hội họa Chuyển hình - chính là sự biến đổi không - thời gian. Nghệ thuật hội họa lúc này đã bước ra khỏi giới hạn của thị giác thuần túy, trở thành nơi hội tụ của lực (cơ học và cả trọng lực), chất liệu, không gian - thời gian.

TRỊNH CHU