Điều đáng nói là, thay vì bị nhận diện và loại bỏ, một số biểu hiện bất thường ấy lại được biện minh bằng những cách nói tưởng như vô hại: "biết điều", "khéo léo", "có qua có lại". Phải chăng, khi muốn công việc suôn sẻ, người ta lại phải học cách tuân theo những quy tắc không có trong quy trình chính thức?

Trong văn hóa Việt Nam, quà tặng ngày Tết, lời thăm hỏi hay sự tri ân vốn là nét đẹp của tình cảm và lòng biết ơn. Nhưng khi lợi ích vật chất được dùng để đổi lấy sự ưu tiên, tác động đến quyết định hoặc tạo thuận lợi trái quy định, ý nghĩa của việc trao tặng đã khác đi. Ranh giới giữa ứng xử văn hóa và hành vi vụ lợi không nằm ở cách gọi tên món quà, mà ở mục đích, hoàn cảnh và mối liên hệ của nó với công việc.

Đáng lo ngại hơn, khi những lợi ích ngoài quy định được xem như một khoản chi phí phải tính trước, người bỏ ra lợi ích ấy thường tìm cách thu hồi bằng cách này hay cách khác. Khi đó, người kinh doanh chân chính, người có năng lực nhưng thiếu quan hệ, người dân không đủ điều kiện tìm kiếm sự ưu tiên có thể trở thành những người chịu thiệt. Một sự thỏa thuận tưởng như chỉ có lợi cho vài cá nhân, xét đến cùng, có thể làm tổn hại sự công bằng của cả môi trường xã hội.

Cơ chế xin - cho và những "thủ tục ngầm" vốn không phải vấn đề mới. Tuy nhiên, khi chúng dần trở thành thói quen, điều đáng lo không chỉ là một hành vi sai lệch, mà còn là sự đảo lộn chuẩn mực: quy trình công khai chưa chắc đã quyết định kết quả, trong khi những yếu tố ngoài quy định lại có thể tạo nên khác biệt. Khi ấy, người làm đúng chưa chắc được thuận lợi, còn người biết tìm "lối riêng" lại có thể đạt được điều mình muốn. Chẳng phải đó là lúc nguyên tắc công bằng bị đẩy xuống sau những thỏa thuận không tên?

Pháp luật về phòng, chống tham nhũng đã đặt ra những giới hạn đối với việc thực thi quyền hạn và tiếp nhận lợi ích liên quan đến công việc. Vì vậy, không thể lấy những lý do như "quà cảm ơn", "thông lệ" hay "tạo điều kiện" để mặc nhiên hợp thức hóa hành vi trái quy định. Những trường hợp vi phạm cần được xem xét trên cơ sở chứng cứ, xử lý đúng pháp luật; đồng thời, phải nhận diện những kẽ hở khiến lợi ích riêng có cơ hội chi phối quyết định công vụ.

Để "thủ tục ngầm" không trở thành khâu quyết định, trước hết cần công khai quy trình, thời hạn giải quyết, tiêu chí đánh giá và trách nhiệm của từng khâu; đẩy mạnh số hóa, lưu vết xử lý công việc, tăng cường kiểm tra ở những lĩnh vực có nguy cơ phát sinh lợi ích không chính thức. Cùng với đó là kiểm soát quyền lực, đề cao trách nhiệm người đứng đầu, bảo đảm mọi hành vi vi phạm được xử lý nghiêm minh, không có ngoại lệ trái pháp luật.

Ở góc độ văn hóa, đạo đức, cần kiên trì rèn luyện đức tính liêm khiết, chính trực trong đội ngũ cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức và toàn xã hội. Người đứng đầu càng phải nêu gương, giữ gìn danh dự, không để lợi ích của bản thân hay người thân tác động đến việc thực thi nhiệm vụ. Lời nhắc của cha ông: "Chân mình còn lấm bê bê, lại cầm bó đuốc đi rê chân người" vẫn còn nguyên ý nghĩa khi nói về trách nhiệm tự soi, tự sửa. Đồng thời, giáo dục ý thức pháp luật và chuẩn mực ứng xử cho thế hệ trẻ cũng là cách tạo nền tảng lâu dài để phân biệt sự khéo léo trong giao tiếp với hành vi vụ lợi.

Suy cho cùng, một quy trình chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thực thi công bằng, minh bạch; quyền hạn được sử dụng đúng mục đích và mọi người đều có cơ hội như nhau trước những quy định công khai. Đừng để người tuân thủ phải chịu thiệt, còn người tìm đường vòng lại được hưởng lợi. Bởi một khi "thủ tục ngầm" trở thành khâu quyết định, điều bị bẻ gãy không chỉ là quy trình, mà còn là niềm tin vào sự công bằng và tính nghiêm minh của pháp luật.

Trương Huyền