Trước khi trở thành nhà văn, tác giả tiểu thuyết "Cà phê chồn" Trần Thiên Hương là một giáo viên văn. Đó là một lợi thế về vốn kiến thức mà chị am tường khi các nhân vật tiểu thuyết sống qua những bối cảnh lịch ở những giai đoạn khác nhau và những vùng đất khác nhau. Việc tôn trọng lịch sử cũng như vốn kiến thức lịch sử đã giúp tác phẩm tăng sức hấp dẫn cũng như việc tạo cho người đọc niềm tin vào tính chân thật của câu chuyện, dù đây là tiểu thuyết.

Nếu ai là "tín đồ" thức uống mê hoặc như như cách ví von của nhà thơ H.Man trong lời giới thiệu tập sách, thì ai cũng sẽ muốn dùng thử "Cà phê chồn" của Trần Thiên Hương, dù chỉ một lần. Cách dùng thử ấy là đến với trang viết của Trần Thiên Hương, đến với thân phận con người trước những đổi thay của thời cuộc. Tiêu biểu ở đây là Xuyến- nữ nhân vật nữ chính trong tiểu thuyết là một cô gái xinh đẹp, đoan trang, học hành tử tế, lưu lạc đến nơi thâm sơn cùng cốc vì gia đình có người tham gia kháng Pháp. Tưởng có chồng sẽ là ngã rẽ và cuộc sống sẽ nhẹ nhàng hơn. Nhưng niềm vui chưa được bao lâu, số phận nghiệt ngã đã biến cô thành góa phụ, tháng ngày chỉ còn làm bạn với tiếng đàn trầm buồn, u uất, xa xôi… Rồi những mảnh đời lưu lạc lại gặp nhau, khi trời xui khiến nhân vật Hưng-một trí thức trẻ làm quản đốc một phân xưởng cà phê cho một doanh nhân người Pháp xuất hiện. Hưng và Xuyến gặp nhau là một thứ hương vị cà phê lãng đãng say mềm, đẹp như giai thoại.

Tiểu thuyết lấy không gian vùng đất Tây Nguyên, xứ sở của cà phê để tái hiện. Cụ thể ở đây là giai đoạn Thực dân Pháp xâm chiếm, cai quản, đô hộ nước ta. Qua các trang viết người đọc không chỉ hiểu câu chuyện mà tác giả dụng công xây dựng mà còn biết thêm một xã hội thời Pháp thuộc trên vùng đất Tây Nguyên, đồng thời lý giải một số vấn đề lịch sử ở khía cạnh văn chương mà bạn đọc tiểu thuyết không tránh khỏi đặt ra. Tại sao xã hội lúc đó lại có các tổ chức chống Pháp tự phát của người Việt, những cuộc di dân, những cuộc khai phá đồn điền, phương cách giao thương đi lại trong khai phá thuộc địa, đời sống quan, binh của Pháp thời đó…

Bối cảnh vùng đất Tây Nguyên còn được tác giả mô tả với những điểm nhấn của lịch sử được quay lại ở những phần tiếp nối của tiểu thuyết, tuyến tính theo dòng thời gian từ Pháp thuộc đến cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc. Các vấn đề xã hội, câu chuyện kể của các nhân vật được nhà văn cân nhắc thận trọng, đặt vào trong những bối cảnh lịch sử rõ ràng. Đơn cử như tiến trình về cuộc tổng tấn công dẫn đến đại thắng mùa xuân 1975, đó là những đội quân chủ lực từ Bắc tiến vào, đó là mặt trận Tây Nguyên phiên hiệu chiến trường B3… đó là những nguồn kiến văn, kiến sử đáng quý của nhà văn cung cấp cho bạn đọc thông qua tiểu thuyết.

Bối cảnh lịch sử không gian thứ hai trong tiểu thuyết "Cà phê chồn" là vùng đất Đà Lạt, nơi một bác sĩ người Pháp tìm ra cách đây đã hơn 123 năm. Nhờ vốn kiến thức và sự tôn trọng lịch sử, câu chuyện được dẫn dắt qua vùng đất này được mô tả như sự hình thành các tộc người, những địa danh, những nét văn hóa của con người, vùng đất. Qua đây đã giúp bạn đọc không chỉ dõi theo câu chuyện của tiểu thuyết mà tác giả còn giúp độc giả hình dung một Đà Lạt vùng đất mới, một Đà Lạt trong sương mù khá trọn vẹn. Cạnh đó, những câu chuyện tưởng chừng như không hề liên quan với nhau nhưng lại rất gắn kết của một vùng đất cũng được giới thiệu, lý giải. Ví như ở đây là tình sử giữa chàng K'Lang và nàng H'Biang, người dân Đà Lạt trước và sau cách mạng tháng 8-1945, tuyến xe lửa Đà Lạt - Tháp Chàm, phương tiện xe ngựa và đường thủy lúc đó…

Bối cảnh lịch sử không gian thứ ba trong tiểu thuyết đó là Hội An, Quảng Nam. Đây vốn là thương cảng xứ Đàng Trong, nơi có nhiều Hoa kiều sinh sống. Lợi thế ở đây là quê nhà tác giả nên thông qua câu chuyện nhà văn đã cung cấp nhiều kiến văn, kiến sử, kiến địa về xứ Quảng, giúp bạn đọc có những hiểu biết và thêm yêu vùng đất đã trên 550 năm danh xưng ở một giai đoạn lịch sử nhất định. Tất nhiên ai cũng biết, khi dòng thời gian chảy qua mọi vật cũng sẽ cuốn theo kể cả con người. Với thế hệ hôm nay nếu không được nhắc nhớ, nếu không soi lại những sử liệu thì thật khó ai có thể hình dung hết vùng đất này, nhất là đối với Hội An - Di sản của nhân loại.

Có thể nói, "Cà phê chồn" của nhà văn Trần Thiên Hương đã mang đến cho bạn đọc một món cà phê mang hương vị đặc biệt, khơi gợi bao nhiêu ký ức về những tháng năm đã qua dù nó hàm chứa bao nỗi niềm và thân phận, đặc biệt là thân phận người phụ nữ trong một giai đoạn đất nước còn vong quốc nô để từ đó hướng về những khát vọng đẹp đẽ, những chân trời tự do, hạnh phúc mà mỗi một con người trên cuộc đời này đều mong ước đan dệt nên. Thêm điều đáng quý, chính nhờ sự hiểu biết và tôn trọng lịch sử, nên "Cà phê chồn" đã tạo dựng được những bối cảnh chân thực, làm tăng thêm sức lôi cuốn và giúp bạn đọc có thêm những hiểu biết về lịch sử quê hương.

Võ Văn Trường