(Cadn.com.vn) - Nhà mồ và quan tài là một trong những công trình kiến trúc mang tín ngưỡng dân gian truyền thống hướng về ông bà, tổ tiên đặc biệt là bố vợ của người dân tộc Cơ Tu. Tuy nhiên không phải ai cũng có thể hoàn thành một cách hoàn hảo bởi nó không chỉ thể hiện sự giàu có của chàng rể mà còn đòi hỏi ở anh ta sự tài hoa về điêu khắc, hội họa và nghệ thuật tạo hình... Bríu Nga (1962, dân tộc Cơ Tu, trú thôn Pa Liêng, xã Ating, H. Đông Giang, Quảng Nam) đã làm nên điều kỳ diệu ấy...

Những ngày cuối tháng 8, chúng tôi tìm về thôn Pa Liêng để được diện kiến ngôi mộ mà nghệ nhân tài hoa không bằng cấp người Cơ Tu-Bríu Nga dành tặng cho bố vợ. Cởi mở khi tiếp chuyện với người lạ, anh hồ hởi kể cho chúng tôi nghe nguồn gốc của ngôi nhà mồ do chính tay mình làm nên. Theo tục lệ của người Cơ Tu, sau ngày rước vợ về nhà, để làm tròn bổn phận với bố vợ, người con rể phải thực hiện một việc vô cùng khó khăn và không kém phần tiêu tốn tiền của đó là xây nhà mồ cho bố vợ. Người con rể nào làm được việc đó mới là giỏi nhất, có thiện tâm nhất. Người Cơ Tu bảo rằng con rể cho trâu cho bò cũng không bằng làm nhà mồ cho bố vợ..."Nhưng để làm nhà mồ có nhiều cái khó. Thứ nhất là trâu bò thật nhiều bởi muốn khắc bao nhiêu trâu thì phải chuẩn bị sẵn từng ấy con trâu thật. Thứ hai là phải có một người đục đẽo giỏi, vừa có tài thợ mộc, vừa có tay nghề điêu khắc để tạc tượng..."-Bríu Nga bảo thế. 

Ngôi mộ Bríu Nga dành tặng cho bố vợ sau 2 năm khổ công.

Anh đưa chúng tôi đến giới thiệu tác phẩm của mình. Ấn tượng đầu tiên đập vào mắt chúng tôi là hình hai đầu trâu ở hai bên quan tài và ở một phía đầu hồi nóc của nhà mồ được mô phỏng rõ nét và tự nhiên từ một khối tròn của thân cây y như thật: sừng trâu, đầu, tai, mắt... Hình rau dớn, trâu húc nhau, người cưỡi ngựa, cưỡi rồng, người ngồi khóc, người uống rượu. Ở giữa thì có chim Tring, bốn đầu đòn là hình người đánh trống đánh chiêng. Bốn trụ là hình bốn người ngồi dâng rượu, thuốc lào, cơm, trầu cau, chim Tring... Anh cho biết: "Trước đây tôi được nghe bố vợ là ông Đinh Văn Đeng kể về những ngôi nhà mồ mà ông đã từng được thấy hồi nhỏ và ước mong của ông là được nằm yên nghỉ trong những căn nhà mồ như thế. Những lúc kể, bố vợ tôi thường lấy than vạch hình những nhà mồ ông nhớ trên nền đất và lấy que làm mô hình nho nhỏ cho tôi xem. Tôi ghi nhớ và bắt đầu vào việc bằng cách dùng một chiếc rìu và một con dao nhỏ để làm từng thứ một. Đầu tiên là cái hòm bỏ xác rồi đến cái mâm cơm cúng và cái khó nhất là cái bộ đòn khiêng. Có cái thì đục như phù điêu, có cái thì đục xuyên qua như chạm lộng".

Sau 2 năm làm việc cật lực, ngôi nhà mồ dành cho bố vợ đã được Bríu Nga hoàn thành. Ngôi nhà mồ làm bằng gỗ ghép chốt lại chứ không hề có một chiếc đinh nào. Ông Đeng tỏ ra vui mừng khôn xiết trước tấm lòng hiếu thảo của người con rể, lúc nào có khách đến chơi ông lại lấy ra khoe. Ông đem cả nhà mồ vào trong buồng ngủ và nằm trong đó thay giường. Sau 5 năm ngủ sống trong nhà mồ, ông mới qua đời. Đám ma của ông Đeng được tổ chức lớn nhất vùng, kéo dài đến 6 ngày đêm. Đến nay ngôi nhà mồ đã được hơn 20 tuổi, cũng gần từng ấy năm trải mưa gió trên sườn đồi nhưng chỉ bị bạc màu đi chứ chưa hỏng vì được làm toàn bằng gỗ kiền kiền và gỗ trai.

Anh Bríu Nga chỉnh sửa lại bộ đòn khiêng là công đoạn khó nhất khi làm nhà mồ.

"Người Cơ Tu quan niệm nhà mồ, quan tài của người chết luôn là một hình ảnh của ngôi nhà người sống. Mọi người đều coi hồn của những người chết sẽ hóa thành "thần" phù hộ cho buôn làng, cộng đồng luôn đoàn kết và gặp nhiều điều lành, mùa màng bội thu, dân làng no đủ, ít bệnh tật, sức khỏe dồi dào... Vì vậy, người Cơ Tu chúng tôi luôn quan tâm đặc biệt đến người chết, do đó tục làm nhà mồ và quan tài là sự ước muốn của người Cơ Tu từ bao đời nay. Nhà mồ và quan tài của người Cơ Tu được dựng ở khu nghĩa địa chung của làng hoặc của dòng họ nằm ở khu rừng phía Tây của làng", già làng Bríu Bút cho biết.

Những bức tượng điêu khắc trong nhà mồ thể hiện sự chia sẻ, tiễn đưa của người sống đối với người chết qua các hình thức vui chơi, sinh hoạt cộng đồng... Hình ảnh con trâu bằng điêu khắc ở nhà mồ và quan tài còn mang ý nghĩa như một món quà dâng cúng cho người chết về thế giới bên kia được no đủ... Tất cả đã làm nên nét độc đáo, phong phú của văn hóa vật thể-phi vật thể trong đời sống cộng đồng nói chung và nét văn hóa đặc sắc của người Cơ Tu nói riêng...

Bài, ảnh: Trí Dũng