Ngày 18-6, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance xác nhận giai đoạn đàm phán 60 ngày giữa Washington và Tehran đã chính thức bắt đầu, đánh dấu bước chuyển quan trọng sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký kết Bản ghi nhớ Islamabad. Theo các nội dung được hai bên công bố, bản ghi nhớ kêu gọi chấm dứt vĩnh viễn các hành động thù địch, mở đường cho các cuộc đàm phán nhằm đạt được thỏa thuận cuối cùng liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran và các vấn đề an ninh khu vực. Đổi lại, Mỹ cam kết từng bước nới lỏng các biện pháp trừng phạt, tạo điều kiện để Iran nối lại hoạt động xuất khẩu dầu mỏ và phục hồi kinh tế.

Một trong những nội dung được dư luận quốc tế đặc biệt quan tâm là việc Mỹ chấm dứt phong tỏa hàng hải đối với Iran và khôi phục hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu giao dịch toàn cầu trước khi xung đột nổ ra. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) ngày 18-6 thông báo đã dỡ bỏ mọi hạn chế đối với các tàu đến và đi từ các cảng của Iran trên vịnh Ba Tư và vịnh Oman. Tuy nhiên, lực lượng hải quân Mỹ vẫn tiếp tục hiện diện trong khu vực để giám sát việc thực hiện các điều khoản của thỏa thuận. Về phía Iran, Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao cho biết Tehran sẽ triển khai các biện pháp tạo thuận lợi cho hoạt động hàng hải, đồng thời miễn mọi khoản phí đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz trong vòng 60 ngày tới. Cơ quan quản lý tuyến hàng hải chiến lược này cũng được chỉ đạo đẩy nhanh quy trình cấp phép nhằm khôi phục lưu thông càng sớm càng tốt.

Những tín hiệu tích cực nhanh chóng xuất hiện trên thực địa. Dữ liệu hàng hải cho thấy các tàu thương mại và tàu chở dầu lớn đã bắt đầu quay trở lại eo biển Hormuz sau hơn ba tháng gián đoạn. Theo công ty theo dõi hàng hải Lloyd's List, lần đầu tiên sau 110 ngày, các tàu thuộc những hãng vận tải lớn trên thế giới đã đi qua khu vực này. Trong khi đó, công ty phân tích Kpler xác nhận ít nhất ba tàu chở dầu treo cờ Iran, mang theo hơn 5 triệu thùng dầu thô, đã rời khỏi khu vực phong tỏa để hướng ra thị trường quốc tế. Các tàu chở dầu của Saudi Arabia, Hy Lạp và Hàn Quốc cũng bắt đầu tái triển khai về phía Vùng Vịnh nhằm đón đầu nhu cầu vận chuyển năng lượng gia tăng. Việc nối lại hoạt động hàng hải đã giúp giảm bớt áp lực đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Giá dầu Brent đã giảm xuống dưới ngưỡng 80 USD/thùng trong phiên giao dịch ngày 18/6, dù vẫn cao hơn đáng kể so với đầu năm.

Không chỉ mở đường cho dòng chảy thương mại, bản ghi nhớ còn đặt nền tảng cho một tiến trình đàm phán rộng lớn hơn. Khác với các vòng thương lượng trước đây vốn tập trung chủ yếu vào hồ sơ hạt nhân, khuôn khổ mới bao gồm cả các vấn đề an ninh khu vực, kinh tế và ổn định Trung Đông. Theo nội dung được tiết lộ, Tehran tái khẳng định không theo đuổi vũ khí hạt nhân và chấp nhận cơ chế giám sát quốc tế đối với lượng uranium đã làm giàu. Đổi lại, Washington cam kết xem xét dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt và phối hợp với các đối tác khu vực xây dựng kế hoạch phục hồi kinh tế Iran có quy mô lên tới 300 tỷ USD.

Tuy nhiên, nhiều nội dung quan trọng vẫn chưa được giải quyết và sẽ là trọng tâm của các cuộc đàm phán trong 60 ngày tới. Các bên vẫn phải tìm tiếng nói chung về việc xử lý kho uranium làm giàu cấp độ cao, lộ trình dỡ bỏ trừng phạt, cơ chế giám sát quốc tế cũng như tương lai của các lực lượng đồng minh của Iran trong khu vực. Những khác biệt sâu sắc tiếp tục tồn tại. Ngay sau khi thỏa thuận được ký kết, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei khẳng định chương trình tên lửa của Tehran sẽ không nằm trong bất kỳ cuộc đàm phán nào với Mỹ. Đây là vấn đề mà Israel và nhiều đồng minh phương Tây coi là một trong những mối quan ngại an ninh hàng đầu.

Tại Washington, Phó Tổng thống JD Vance cũng nhấn mạnh Iran sẽ không được hưởng những lợi ích kinh tế đáng kể cho đến khi Mỹ có thể xác minh rằng Tehran thực sự thay đổi hành vi. Ông đồng thời kêu gọi Israel tôn trọng tiến trình hòa bình và tránh những hành động có thể làm suy yếu các nỗ lực ngoại giao đang được triển khai. Trong khi đó, Đại giáo chủ Iran Ayatollah Mojtaba Khamenei tuyên bố chấp thuận thỏa thuận dù vẫn còn những quan điểm khác biệt đối với nội dung văn kiện. Ông nhấn mạnh rằng các cuộc đàm phán trong tương lai không đồng nghĩa với việc Tehran chấp nhận mọi yêu cầu từ phía Washington.

Giới quan sát nhận định Bản ghi nhớ Islamabad chưa phải là một thỏa thuận hòa bình toàn diện mà mới là cơ chế ngăn chặn leo thang và tạo thêm không gian cho ngoại giao. Sau nhiều tháng đối đầu quân sự và những thiệt hại kinh tế nặng nề, cả Mỹ và Iran đều có động lực để tránh một cuộc xung đột mới. Tuy nhiên, triển vọng thành công lâu dài của tiến trình này sẽ phụ thuộc vào khả năng giải quyết những bất đồng cốt lõi còn tồn tại. Giai đoạn đàm phán 60 ngày sắp tới vì thế được xem là phép thử quan trọng nhất đối với nỗ lực chuyển từ đối đầu sang đối thoại giữa hai đối thủ đã căng thẳng suốt gần nửa thế kỷ qua.

AN BÌNH