Tạo ra "thành phố trong công viên"

Đây không chỉ là câu hỏi quy hoạch đơn thuần mà còn là vấn đề chiến lược quyết định tương lai dài hạn của đô thị. Bởi một đô thị hiện đại không thể chỉ được xây dựng bằng cao ốc, những đại lộ, các khu nghỉ dưỡng hoành tráng, tốc độ tăng trưởng cao,… mà điều quan trọng hơn là khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu, sự công bằng trong tiếp cận không gian sống và việc gìn giữ "linh hồn đô thị" qua nhiều thế hệ. Chính vì vậy, Nghị quyết số 06/NQ-HĐND về điều chỉnh quy hoạch thành phố Đà Nẵng thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã xác lập rõ yêu cầu thu hẹp khoảng cách phát triển giữa đô thị và nông thôn, đặc biệt là khu vực miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số như một điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững và bao trùm.

Trong nhiều năm qua, "thành phố đáng sống" là thương hiệu nổi bật của Đà Nẵng. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, khái niệm này cần được nâng lên thành một tầm nhìn rộng lớn hơn. Đà Nẵng không chỉ cần đáng sống ở hiện tại mà còn phải trở thành đô thị có khả năng chống chịu cao trước những biến động tương lai như: nước biển dâng, thiên tai cực đoan, khủng hoảng môi trường, áp lực dân số và cạnh tranh toàn cầu. Một đô thị biển hiện đại nếu thiếu khả năng chống chịu sẽ rất dễ tổn thương trước các cú sốc tự nhiên và kinh tế.

Với hơn 180 km bờ biển cùng hệ thống sông ngòi dày đặc trải dài từ Tây sang Đông, từ cửa sông Hàn, cửa Đại đến cửa Lở, thành phố đang sở hữu lợi thế đặc biệt về cảnh quan và kinh tế biển. Tuy nhiên, đây cũng là khu vực chịu tác động trực tiếp và mạnh mẽ nhất của biến đổi khí hậu. Sai lầm phổ biến của nhiều đô thị ven biển hiện nay là xem dải ven biển, ven sông hay các triền vịnh như quỹ đất bất động sản để khai thác ngắn hạn. Hệ quả là bê tông hóa bờ biển, không gian công cộng bị thu hẹp, gia tăng xói lở, ngập úng và làm mất cân bằng sinh thái đô thị. Thành phố Đà Nẵng không nên đi theo lối mòn đó, trong quy hoạch mới, biển, sông và các triền vịnh cần được nhìn nhận như cấu phần "hạ tầng xanh" quan trọng của thành phố, đóng vai trò điều hòa khí hậu, chống ngập và tạo bản sắc không gian đô thị.

Thành phố cần kiểm soát chặt mật độ xây dựng ven biển, ven sông, nhất là các vịnh, hạn chế công trình cao tầng sát mép nước; mở rộng công viên công cộng, tuyến đi bộ ven sông, quảng trường biển và các không gian sinh hoạt cộng đồng. Mục tiêu không phải tạo ra "rừng cao ốc ven biển" mà hình thành "thành phố trong công viên", nơi con người có thể sống hài hòa với thiên nhiên. Các dự án ven sông cũng cần được quy hoạch theo hướng bảo đảm khả năng tiếp cận bình đẳng với mặt nước. Sông Hàn, sông Cổ Cò, Vu Gia – Thu Bồn hay các cửa biển không thể trở thành "không gian riêng" của một nhóm cư dân hoặc nhà đầu tư. Đây phải được xem là tài sản chung của cộng đồng và là yếu tố cốt lõi tạo nên chất lượng sống đô thị.

Bỏ tư duy "đối phó bằng bê tông"

Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là tình trạng ngập úng đô thị. Những trận mưa cực đoan thời gian gần đây cho thấy hệ thống thoát nước truyền thống đang dần quá tải. Ngay cả Tam Kỳ –thành phố trẻ trước khi hợp nhất cũng đối mặt với áp lực tương tự. Nếu tiếp tục tư duy "đối phó bằng bê tông", thành phố sẽ phải trả giá rất lớn về lâu dài cả về kinh tế lẫn môi trường. Do đó, quy hoạch tương lai cần chuyển mạnh từ "công trình cứng" sang "giải pháp mềm", tức là tận dụng tự nhiên để thích ứng thay vì cố gắng kiểm soát hoàn toàn tự nhiên. Thành phố cần bảo vệ hệ thống sông, hồ, vùng trũng tự nhiên,…; hạn chế san lấp mặt nước; tăng diện tích thấm nước; phát triển công viên sinh thái và hành lang xanh thoát lũ. Đây không chỉ là giải pháp môi trường mà còn là chiến lược phát triển đô thị bền vững.

Đáng chú ý, Hội An – đô thị di sản nổi tiếng thế giới lại là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của ngập lụt do địa hình thấp trũng và nằm ở hạ lưu hệ thống sông Vu Gia – Thu Bồn. Vì vậy, quy hoạch chống ngập cần được tiếp cận theo tư duy liên vùng thay vì cục bộ từng địa phương. Việc tích hợp giải pháp chống ngập cho toàn bộ không gian Đà Nẵng – Hội An – Tam Kỳ sẽ không chỉ giảm thiểu rủi ro cho di sản mà còn nâng cao hiệu quả phòng chống thiên tai cho toàn vùng duyên hải miền Trung.

"Lá chắn khí hậu" phía Tây

Song song với đó, vùng phía Tây cần được xem là "lá chắn khí hậu" chiến lược của thành phố. Hệ sinh thái rừng đầu nguồn không chỉ có giá trị sinh thái mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh nguồn nước, điều tiết khí hậu và khả năng chống chịu thiên tai. Vì vậy, việc bảo vệ rừng phải được đặt ở vị trí trung tâm trong quy hoạch phát triển không gian đô thị mở rộng. Ngoài hạ tầng vật lý, thành phố cần tích hợp mạnh mẽ hạ tầng số vào quy hoạch đô thị. Các hệ thống dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, IoT cần được ứng dụng để dự báo ngập lụt, quản lý giao thông, điều tiết năng lượng và nâng cao hiệu quả quản trị đô thị thông minh. Trong tương lai, năng lực quản trị số sẽ trở thành một trong những yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh của đô thị.

Có thể nói, quy hoạch thành phố Đà Nẵng mới không chỉ là bài toán mở rộng không gian đô thị mà còn là quá trình tái định nghĩa mô hình phát triển trong bối cảnh mới. Điều này đòi hỏi thành phố phải chuyển từ tư duy phát triển theo chiều rộng, thiên về khớp nối hạ tầng và mở rộng địa giới sang mô hình phát triển dựa trên chất lượng sống, năng lực cạnh tranh, khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu và tính bền vững trong dài hạn.

(còn nữa) Minh Sơn