Iran đang đối mặt làn sóng bất ổn nghiêm trọng nhất kể từ năm 2022 khi các cuộc biểu tình quy mô lớn bùng phát sau khi đồng rial tiếp tục lao dốc xuống mức thấp kỷ lục so với USD, làm trầm trọng thêm khủng hoảng kinh tế và gây áp lực chính trị lên chính quyền Tehran.

Người biểu tình và lực lượng an ninh Iran đụng độ tại một số thành phố, khiến ít nhất 6 người chết, là những trường hợp thiệt mạng đầu tiên trong đợt bất ổn đã diễn ra nhiều ngày. Hãng thông tấn Fars của Iran ngày 1-1 đưa tin 2 người thiệt mạng trong cuộc đụng độ giữa lực lượng an ninh và người biểu tình tại thành phố Lordegan. Cuộc đụng độ ở Azna, tỉnh Lorestan lân cận cũng khiến 3 người chết. Đài truyền hình nhà nước Iran đưa tin một thành viên lực lượng an ninh 21 tuổi đã thiệt mạng trong các cuộc biểu tình ở thành phố Kouhdasht, tỉnh Lorestan. Phó thống đốc tỉnh Lorestan Said Pourali cho biết thêm 13 thành viên lực lượng an ninh cũng bị thương do bị người biểu tình ném đá.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã tìm cách hạ nhiệt căng thẳng khi thừa nhận người biểu tình có "những yêu cầu chính đáng" và kêu gọi chính phủ cải thiện đời sống kinh tế. Tuy nhiên giới chức tư pháp và an ninh Iran đồng thời cảnh báo sẽ có phản ứng "kiên quyết" trước bất kỳ hành động nào bị coi là gây mất ổn định, hoặc phá hoại trật tự công cộng.

Khủng hoảng tiền tệ

Diễn biến biểu tình lần này được đánh giá là nghiêm trọng nhất kể từ năm 2022, khi người dân xuống đường phản đối các hoạt động của lực lượng cảnh sát Iran, làm rung chuyển hệ thống chính trị - xã hội của Iran trong nhiều tháng. Làn sóng biểu tình bắt đầu bùng phát vào cuối tuần trước khi đồng Rial của Iran chạm mức thấp kỷ lục, với 1,44 triệu Rial đổi được 1 USD so với mức 860.000 Rial đổi được 1 USD cách đây một năm. Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran, ông Mohammad Reza Farzin đã nộp đơn từ chức. Đà suy yếu của đồng rial đang làm gia tăng lạm phát và đẩy chi phí sinh hoạt lên cao.

Theo Trung tâm Thống kê Iran, lạm phát trong tháng 12 đạt 42,2% so với cùng kỳ năm trước, tăng 1,8 điểm phần trăm so với tháng 11. Giá thực phẩm tăng 72%, trong khi chi phí y tế và chăm sóc sức khỏe tăng khoảng 50% so với cùng kỳ. Nhiều nhà quan sát trong nước cảnh báo các chỉ số này phản ánh nguy cơ tiến gần tới tình trạng siêu lạm phát. Áp lực kinh tế càng gia tăng khi truyền thông nhà nước đưa tin chính phủ có thể nâng thuế trong năm tài khóa mới của Iran, bắt đầu từ ngày 21-3. Ngoài ra, việc điều chỉnh giá xăng dầu gần đây cũng làm dấy lên lo ngại về làn sóng tăng giá mới đối với các mặt hàng thiết yếu.

Gần đây, thị trường Iran cũng chịu tác động từ lo ngại an ninh khu vực, đặc biệt sau cuộc xung đột kéo dài 12 ngày giữa Iran và Israel hồi tháng 6. Nhiều người dân lo sợ nguy cơ leo thang thành một cuộc đối đầu rộng hơn, có thể kéo theo Mỹ, qua đó làm gia tăng bất ổn kinh tế. Trong tháng 9, Liên hợp quốc đã tái áp đặt các biện pháp trừng phạt liên quan đến hạt nhân đối với Iran. Các biện pháp này khiến tài sản của Iran ở nước ngoài tiếp tục bị đóng băng, đồng thời tái kích hoạt các hạn chế về vũ khí và chương trình tên lửa đạn đạo.

Giới phân tích nhận định, sự kết hợp giữa áp lực kinh tế, bất ổn địa chính trị và niềm tin suy giảm vào năng lực điều hành của chính phủ đang tạo ra môi trường dễ bùng phát bất ổn xã hội. Trong ngắn hạn, khả năng kiểm soát tỷ giá và lạm phát sẽ là phép thử then chốt đối với chính quyền Tehran, trong khi nguy cơ biểu tình lan rộng vẫn hiện hữu nếu các vấn đề cốt lõi không được giải quyết.

Mỹ lên tiếng cảnh báo

Ngày 2-1, Tổng thống Mỹ Donald Trump viết trên mạng xã hội Truth Social rằng "sẵn sàng hành động" nếu Iran thực hiện biện pháp cứng rắn để đối phó với những người biểu tình ôn hòa. Trên nền tảng Truth Social, ông Trump cảnh báo rằng nếu Iran "nổ súng và giết hại một cách bạo lực những người biểu tình ôn hòa, Mỹ sẽ đến cứu những người này". Nhà lãnh đạo nhấn mạnh Mỹ đang ở trạng thái "tay trên chốt an toàn và sẵn sàng khai hỏa", làm dấy lên lo ngại về khả năng căng thẳng giữa Washington và Iran bị đẩy lên nấc thang mới.

Phản ứng trước lời đe dọa của ông Trump, ông Ali Larijani - Thư ký Hội đồng An ninh quốc gia Tối cao Iran - tuyên bố rằng bất kỳ sự can thiệp nào của Mỹ vào các cuộc biểu tình tại Iran sẽ dẫn tới "hỗn loạn ở mọi khu vực".

Trong khi đó theo hãng tin RT, Israel- đối thủ "không đội trời chung" của Iran- đã công khai ủng hộ tình trạng bất ổn trên. Cơ quan tình báo Mossad của Israel đã cổ vũ những người biểu tình Iran và tuyên bố các điệp viên của họ đã trà trộn vào đám đông biểu tình. Trong thông điệp trên tài khoản X bằng tiếng Farsi, Mossad viết: "Hãy cùng nhau xuống đường. Thời điểm đã tới. Chúng tôi sát cánh cùng các bạn. Không chỉ từ xa hay bằng lời nói, chúng tôi sát cánh với các bạn trên thực địa".

AN BÌNH