Ba tháng sau khi liên quân Mỹ - Israel mở chiến dịch quân sự nhằm vào Iran, Trung Đông vẫn chìm trong bầu không khí căng thẳng chưa từng có trong nhiều năm trở lại đây. Dù các đợt không kích và đáp trả quân sự đã phần nào lắng xuống, khu vực hiện chưa thực sự bước ra khỏi vòng xoáy bất ổn. Thay vào đó, một trạng thái cân bằng mới đang dần hình thành - mong manh hơn, phức tạp hơn và khó dự báo hơn.

Điểm đáng chú ý nhất trong giai đoạn hiện nay là sự chuyển dịch rõ rệt từ ưu tiên quân sự sang thúc đẩy đối thoại. Các cuộc tiếp xúc gián tiếp giữa Mỹ và Iran, với vai trò trung gian của Pakistan cùng sự hỗ trợ của Qatar và Oman, đang trở thành tâm điểm chú ý của dư luận quốc tế. Những tín hiệu gần đây cho thấy Washington và Tehran đã tiến gần hơn tới khả năng thiết lập một cơ chế ghi nhớ nhằm kéo dài lệnh ngừng bắn hiện tại, đồng thời từng bước xử lý các vấn đề tồn đọng như an ninh tại eo biển Hormuz, tài sản Iran bị phong tỏa, các biện pháp trừng phạt và hồ sơ hạt nhân.

Theo giới quan sát khu vực, việc cả Mỹ và Iran chấp nhận quay trở lại các kênh đối thoại cho thấy ưu tiên hàng đầu hiện nay không còn là tìm kiếm một chiến thắng quân sự quyết định, mà là kiểm soát nguy cơ leo thang. Sau ba tháng đối đầu, cả Washington lẫn Tehran đều nhận ra rằng không tồn tại một giải pháp quân sự ít tổn thất cho cuộc khủng hoảng hiện nay. Tuy nhiên, khoảng cách giữa hai bên vẫn rất lớn. Iran muốn ưu tiên chấm dứt hoàn toàn các hoạt động quân sự, nới lỏng phong tỏa kinh tế, giải phóng tài sản bị đóng băng và giảm sức ép đối với xuất khẩu dầu mỏ. Trong khi đó, Mỹ tiếp tục yêu cầu Tehran đưa ra những cam kết rõ ràng hơn liên quan chương trình hạt nhân, tự do hàng hải tại Hormuz và các vấn đề an ninh khu vực. Những bất đồng xung quanh kho dự trữ uranium làm giàu của Iran, cơ chế dỡ bỏ trừng phạt hay tiến trình giải phóng tài sản bị phong tỏa vẫn là các nút thắt lớn trên bàn đàm phán.

Thực tế hiện nay cho thấy không bên nào đạt được toàn bộ mục tiêu chiến lược ban đầu. Các chiến dịch quân sự của Mỹ và Israel đã gây tổn thất đáng kể cho Iran, làm suy giảm một phần năng lực tên lửa và hải quân của Tehran. Tuy nhiên, Iran vẫn duy trì được khả năng răn đe đáng kể cũng như ảnh hưởng tại các tuyến hàng hải chiến lược ở Trung Đông. Trong khi đó, Washington cũng gặp khó khăn trong việc chuyển hóa ưu thế quân sự thành thắng lợi địa chính trị lâu dài. Chương trình hạt nhân của Tehran chưa bị vô hiệu hóa hoàn toàn, còn eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 1/5 nguồn cung dầu khí toàn cầu - lại trở thành tâm điểm cạnh tranh mới.

Những ngày gần đây, căng thẳng quanh Hormuz tiếp tục gia tăng khi Mỹ áp đặt thêm các biện pháp trừng phạt nhằm vào cơ quan quản lý vận tải biển của Iran. Tehran đáp trả bằng việc siết kiểm soát hoạt động hàng hải tại khu vực và tuyên bố nổ súng cảnh cáo các tàu đi qua mà không phối hợp với lực lượng an ninh Iran. Diễn biến "ăn miếng trả miếng" giữa hai bên đang phủ bóng lên nỗ lực duy trì lệnh đình chiến mong manh được xúc tiến trong thời gian qua. Dù Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố một bản ghi nhớ hòa bình với Iran đã được "đàm phán phần lớn", nguy cơ bùng phát các vụ va chạm quân sự ngoài ý muốn vẫn hiện hữu.

Đối với Iran, sức ép kinh tế ngày càng rõ rệt khi các biện pháp phong tỏa và hạn chế xuất khẩu năng lượng tiếp tục gây áp lực nặng nề lên nền kinh tế vốn đã nhiều khó khăn. Đồng rial mất giá mạnh, lạm phát ở mức cao trong khi nguồn thu từ dầu mỏ bị ảnh hưởng đáng kể. Tuy nhiên, Tehran dường như tin rằng họ có khả năng chịu đựng sức ép lâu dài tốt hơn so với khả năng Washington chống chịu áp lực chính trị trong nước. Cuộc khủng hoảng Iran hiện cũng đang trở thành bài toán khó đối với Nhà Trắng khi giá năng lượng tăng cao, tỷ lệ tín nhiệm sụt giảm và cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2026 đang tới gần.

Không chỉ tạo ra áp lực với Mỹ và Iran, cuộc khủng hoảng ba tháng qua còn làm thay đổi đáng kể cấu trúc quyền lực tại Trung Đông. Pakistan, Qatar, Oman và Ai Cập nổi lên rõ nét hơn trong vai trò trung gian ngoại giao, phản ánh xu hướng các quốc gia khu vực ngày càng chủ động hơn trong xử lý các vấn đề an ninh thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các cơ chế can dự truyền thống từ bên ngoài. Các nước Arab vùng Vịnh hiện cũng ưu tiên duy trì thế cân bằng trong quan hệ với cả Washington và Tehran nhằm hạn chế nguy cơ bất ổn lan rộng. Song song với đó, nhiều quốc gia đang tăng tốc đa dạng hóa quan hệ đối tác chiến lược để giảm thiểu rủi ro phụ thuộc vào một cơ chế bảo đảm an ninh duy nhất. Cuộc khủng hoảng hiện nay đồng thời cho thấy năng lượng không còn đơn thuần là câu chuyện thương mại. Các tuyến hàng hải chiến lược, hạ tầng dầu khí, bảo hiểm vận tải biển và chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng gắn chặt với các tính toán địa chính trị. Những biến động tại Trung Đông đã tác động trực tiếp tới giá nhiên liệu, chi phí vận tải và tâm lý thị trường quốc tế.

Dù triển vọng đàm phán Mỹ - Iran đang tạo ra cơ sở cho sự lạc quan thận trọng, giới phân tích cho rằng ngay cả khi đạt được một thỏa thuận tạm thời, điều đó cũng chưa đồng nghĩa các nguyên nhân sâu xa của cạnh tranh khu vực đã được giải quyết. Hồ sơ hạt nhân Iran, cạnh tranh ảnh hưởng địa chính trị, an ninh hàng hải và cấu trúc an ninh tương lai của Trung Đông vẫn là những bài toán chưa có lời giải hoàn chỉnh.

Ba tháng xung đột đã cho thấy một thực tế mới của Trung Đông: chiến tranh có thể được kiềm chế bằng ngoại giao, nhưng ổn định lâu dài chỉ xuất hiện khi khu vực tìm được một trạng thái cân bằng đủ bền vững để thay thế vòng xoáy đối đầu kéo dài suốt nhiều năm qua. Và có lẽ, đó mới là cuộc đàm phán khó khăn nhất đang ở phía trước.

AN BÌNH