Cuộc gặp lịch sử nhưng chưa tạo đột phá

Phát biểu tại Islamabad, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance xác nhận rằng các cuộc đàm phán kéo dài suốt 21 giờ với Iran đã không đạt được thỏa thuận cuối cùng. Ông cho biết hai bên đã có "một số thảo luận thực chất", song thừa nhận kết quả này là "tin xấu", đặc biệt đối với Tehran.

Đây được xem là cuộc tiếp xúc trực tiếp cấp cao nhất giữa Washington và Tehran kể từ sau Cách mạng Hồi giáo Iran 1979 - dấu mốc khiến quan hệ hai nước rơi vào đối đầu kéo dài hơn bốn thập niên. Việc hai bên ngồi lại tại Islamabad dưới sự trung gian của Pakistan từng làm dấy lên kỳ vọng về một bước ngoặt ngoại giao trong bối cảnh căng thẳng khu vực leo thang.

Phái đoàn Mỹ do ông Vance dẫn đầu, cùng các nhân vật thân cận với Tổng thống Donald Trump như Steve Witkoff và Jared Kushner. Phía Iran có Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi. Ngoài các cuộc gặp song phương, hai bên còn tham gia các phiên thảo luận ba bên với lãnh đạo Pakistan. Dù không đạt đột phá, các cuộc trao đổi được đánh giá là sâu rộng, bao trùm nhiều vấn đề từ hạt nhân, an ninh khu vực đến tự do hàng hải.

"Lằn ranh đỏ" về hạt nhân và Hormuz

Nguyên nhân chính khiến đàm phán đổ vỡ nằm ở những khác biệt mang tính nền tảng. Phía Mỹ yêu cầu Iran phải từ bỏ chương trình làm giàu uranium ở mức cao và cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân - điều mà Washington coi là điều kiện tiên quyết. Trong khi đó, Tehran kiên quyết bảo vệ quyền phát triển hạt nhân vì mục đích hòa bình và yêu cầu được công nhận quyền làm giàu uranium. Đây là "lằn ranh đỏ" mà Iran không sẵn sàng nhượng bộ.

Bên cạnh đó, vấn đề kiểm soát eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiến lược chiếm khoảng 20% lưu lượng dầu mỏ toàn cầu - cũng là điểm nóng. Mỹ muốn mở lại hoàn toàn tuyến hàng hải này cho quốc tế, trong khi Iran khẳng định chủ quyền và vai trò kiểm soát.

Ngoài hai vấn đề cốt lõi, Iran còn đưa ra nhiều điều kiện khác như dỡ bỏ trừng phạt, giải phóng tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài và yêu cầu bồi thường chiến tranh. Ngược lại, Mỹ đề xuất một khuôn khổ rộng hơn, bao gồm hạn chế tên lửa đạn đạo và chấm dứt hỗ trợ các lực lượng vũ trang trong khu vực. Sự khác biệt lớn trong cách tiếp cận - Mỹ muốn đạt kết quả nhanh chóng, còn Iran sẵn sàng đàm phán kéo dài - càng khiến tiến trình trở nên khó khăn.

Siêu tàu chở dầu quay đầu tại Hormuz sau khi đàm phán thất bại Hai siêu tàu chở dầu đã bất ngờ quay đầu khi đang tiến vào eo biển Hormuz ngày 12-4, trong bối cảnh đàm phán giữa Mỹ và Iran tại Pakistan không đạt được thỏa thuận. Theo dữ liệu theo dõi tàu thuyền, ba tàu chở dầu siêu lớn (VLCC) không liên quan trực tiếp đến Iran đã tiếp cận khu vực gần đảo Larak từ cuối ngày 11-4. Tuy nhiên, hai tàu là Agios Fanourios I và Shalamar đã đổi hướng vào phút chót, dù trước đó được cấp phép đi qua. Trong khi đó, tàu Mombasa B tiếp tục hành trình qua tuyến giữa đảo Larak và Qeshm để tiến vào vịnh Ba Tư. Nguyên nhân cụ thể khiến hai tàu quay đầu chưa được xác nhận, nhưng diễn biến này trùng với thời điểm Phó Tổng thống Mỹ JD Vance tuyên bố các cuộc đàm phán với Iran tại Islamabad kết thúc mà không đạt kết quả. Việc các tàu liên tục thay đổi lộ trình cho thấy rủi ro an ninh tại khu vực vẫn ở mức cao. B.N

Ngừng bắn mong manh, đối thoại vẫn để ngỏ

Diễn biến đàm phán diễn ra trong bối cảnh một lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần, bắt đầu từ ngày 8-4, tạm thời chấm dứt xung đột bùng phát trước đó giữa Mỹ, Israel và Iran. Tuy nhiên, lệnh ngừng bắn này được đánh giá là mong manh khi các tranh cãi liên quan đến phạm vi áp dụng - đặc biệt tại Lebanon - vẫn chưa được giải quyết. Chỉ vài giờ sau khi thỏa thuận có hiệu lực, các cuộc không kích của Israel tại Lebanon đã khiến hàng trăm người thiệt mạng, làm gia tăng nguy cơ sụp đổ hoàn toàn tiến trình ngoại giao. Iran cảnh báo có thể rút khỏi thỏa thuận nếu các cuộc tấn công tiếp diễn.

Dù vậy, cả hai bên vẫn để ngỏ khả năng tiếp tục đối thoại. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran nhấn mạnh rằng "ngoại giao không bao giờ kết thúc", trong khi phía Mỹ cho biết đang chờ phản hồi đối với "đề xuất cuối cùng" đã đưa ra. Pakistan - nước trung gian - kêu gọi các bên duy trì thái độ tích cực và tiếp tục đàm phán nhằm tránh một cuộc xung đột rộng hơn trong khu vực.

Giới quan sát nhận định, việc không đạt được thỏa thuận trong một cuộc gặp là điều đã được dự báo trước, khi hai bên bước vào bàn đàm phán với sự thiếu tin tưởng sâu sắc. Tuy nhiên, việc duy trì được đối thoại trực tiếp đã là một tín hiệu tích cực hiếm hoi. Trong bối cảnh thời hạn ngừng bắn đang đến gần, tương lai của tiến trình đàm phán sẽ phụ thuộc vào việc liệu Washington và Tehran có sẵn sàng điều chỉnh các "lằn ranh đỏ" của mình hay không. Nếu không, nguy cơ tái bùng phát xung đột tại Trung Đông vẫn hiện hữu, đe dọa an ninh khu vực và toàn cầu.

AN BÌNH

Iran thiệt hại hơn 140 tỷ USD sau 40 ngày xung đột Sau 40 ngày xung đột với Mỹ và Israel, Iran được cho là đã chịu tổn thất kinh tế lên tới 140-145 tỷ USD, cùng với thiệt hại nặng nề về cơ sở hạ tầng và suy giảm đáng kể năng lực quân sự. Theo kênh Al Arabiya, hàng loạt công trình dân sự và trọng yếu tại Iran đã bị phá hủy hoặc hư hại nghiêm trọng. Số liệu từ Hội Chữ thập đỏ Iran cho thấy hơn 125.000 cơ sở phi quân sự bị ảnh hưởng, trong đó khoảng 100.000 nhà ở và 23.500 cơ sở thương mại bị tàn phá. Lĩnh vực y tế và giáo dục cũng chịu tổn thất lớn, với hơn 330 cơ sở y tế, 32 trường đại học và gần 900 trường học bị hư hại. Ngoài ra, nhiều cơ sở hạ tầng chiến lược như sân bay, kho nhiên liệu và các tuyến giao thông quan trọng cũng bị tấn công, gây gián đoạn nghiêm trọng đến hoạt động kinh tế và đời sống dân sinh. Thiệt hại diện rộng đã khiến hàng triệu người mất việc làm, làm gia tăng áp lực lên nền kinh tế vốn đã chịu nhiều lệnh trừng phạt. Về quân sự, Đô đốc Brad Cooper, Tư lệnh Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM), nhận định Iran đã mất "khoảng một thế hệ năng lực quân sự". Nhiều cơ sở sản xuất tên lửa đạn đạo quan trọng như Khojir, Parchin hay Shahroud bị hư hại nặng, cùng với hàng chục bệ phóng tên lửa bị phá hủy. Các chuyên gia cho rằng những tổn thất này có thể khiến Iran mất nhiều năm để khôi phục năng lực quốc phòng. T.N