Bạn gửi kèm vài bức ảnh mùa ngô đồng đỏ trên đảo, rồi nhắn: "Đẹp và quyến rũ quá! Ước một lần được tận mắt ngắm hoa nơi ấy". Bất ngờ hơn, bạn còn "ra đề": "Bạn phải viết một bài thơ hay một tản văn về mùa ngô đồng đỏ ở Cù Lao Chàm nhé. Mình sẽ là người đọc đầu tiên".

Lời nhắn ấy đưa tôi trở về chuyến đi cách đây hơn hai năm, đúng dịp Festival "Cù Lao Chàm - Mùa ngô đồng đỏ", khi địa phương đón nhận danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với nghề đan võng ngô đồng. Lúc ấy tôi mới hiểu, ngô đồng không chỉ dâng hoa, dâng hương, làm đẹp cho đảo mà còn gắn với một nghề truyền thống độc đáo.

Lần đó tôi đi xem những nghệ nhân cuối cùng ở đảo còn lưu giữ nghề đan võng ngô đồng. Nhìn cụ bà rất đẹp lão, tóc đã bạc trắng như màu những sợi dây được làm ra từ nguyên liệu là vỏ cây ngô đồng thoăn thoắt đôi bàn tay đan võng mới thấy giá trị biết bao cái nghề rất đặc biệt chỉ có ở hòn đảo bé nhỏ và xinh đẹp này. Tuy tuổi cao nhưng nước da cụ bà rất đẹp, mịn trắng như gái tuổi xuân thì. Hỏi ra, cụ vui vẻ nói về bí quyết, thêm một hữu dụng của cây ngô đồng, đó là chiết xuất tinh dầu làm kem dưỡng da cho phái đẹp…

Từ Bãi Làng đến Bãi Hương, Cù Lao Chàm mùa hoa ngô đồng như khoác lên chiếc áo đỏ rực giữa biển khơi đầy nắng gió. Những chùm hoa nổi bật trên nền xanh thẳm của núi rừng, tạo nên bức tranh thiên nhiên vừa hoang sơ vừa quyến rũ. Nhiều cây ngô đồng cổ thụ bám mình trên những vách đá cheo leo, nơi con người khó đặt chân tới. Khi vào mùa nở rộ, sắc hoa đỏ như soi bóng xuống mặt biển xanh, khiến cả núi rừng và sóng nước cùng bừng sáng.

Đọc bài báo "Dưới bóng cây, thấy quê hương" của tác giả Nguyễn Điện Nam đăng trên Báo Đà Nẵng, tôi rất tâm đắc với suy ngẫm: người Việt từ xa xưa chưa bao giờ xem cây chỉ là cây. Cây còn là những "công dân" lâu đời nhất của vùng đất, là chứng nhân lặng lẽ lưu giữ ký ức quê hương qua bao thế hệ. Ngô đồng ở Cù Lao Chàm cũng vậy. Tháng 4-2015, cụm ba cây ngô đồng đỏ cổ thụ tại dốc Suối Tình (thôn Bãi Làng), có tuổi đời từ 155 đến 250 năm, được Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Không chỉ mang giá trị sinh học, những cây cổ thụ ấy còn là một phần ký ức của hòn đảo.

Những năm còn học ở Huế, mỗi lần vào Đại Nội, tôi luôn dừng lại khá lâu trước Cửu đỉnh. Trên Nhân đỉnh - chiếc đỉnh mang thụy hiệu của vua Minh Mạng - có chạm khắc hình cây ngô đồng. Theo nhà nghiên cứu Phan Thuận An, vua Minh Mạng từng đưa giống ngô đồng từ Quảng Đông (Trung Quốc) về trồng trong Hoàng thành, xem đây là loài cây biểu tượng của sự cao quý, được ví là "vương giả chi hoa". Vì yêu thích loài cây này, nhà vua còn sai người tìm kiếm ngô đồng bản địa khắp vùng Trường Sơn để đưa về trồng trong cung cấm. Tiếc rằng những cây ngô đồng thời Nguyễn nay không còn, chỉ còn lớp cây được trồng sau này.

Điều thú vị là ngô đồng ở Huế và ngô đồng ở Cù Lao Chàm lại không hoàn toàn giống nhau. Theo cán bộ Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm, ngô đồng ở Huế thường có sắc vàng nhạt hoặc tím hồng, trong khi ngô đồng trên đảo mang màu đỏ - da cam rực rỡ. Cấu tạo hoa, đài hoa và quả cũng có nhiều điểm khác biệt. Chưa có lời giải đầy đủ về nguồn gốc của hai loài cây ấy, nhưng tôi vẫn thích hình dung rằng, giá như ngày xưa những người đi tìm ngô đồng cho triều Nguyễn đặt chân đến Cù Lao Chàm, biết đâu hôm nay đất Huế cũng có những mùa ngô đồng đỏ rực.

Một vị sư ở chùa Hải Tạng từng kể rằng, khoảng tháng 4 hằng năm, lá ngô đồng bắt đầu chuyển vàng; sang tháng 5 rồi tháng 6 thì rụng dần. Đến tháng 7, tháng 8, khi cành đã trút sạch lá, cây mới bung nở những chùm hoa đỏ rực. Bởi thế, nhìn từ xa, cả thân cây như được phủ kín bởi sắc hoa. Dọc các sườn núi, từng mảng đỏ nổi bật giữa trời xanh, nắng vàng hay trong ánh hoàng hôn, tạo nên một vẻ đẹp vừa rực rỡ vừa thanh khiết.

Mùa hoa ngô đồng đỏ là món quà đặc biệt mà thiên nhiên dành tặng Cù Lao Chàm. Đó không chỉ là mùa của sắc hoa, mà còn là mùa của ký ức, của những giá trị văn hóa được gìn giữ và của niềm mong nhớ khiến bất cứ ai từng một lần đặt chân đến hòn đảo này đều muốn trở lại.

Võ Văn Trường